మనిషి తన ఉనికికి మూలమేమిటో, ఈ సంసార చక్రంలోకి జీవుడు ఎలా ప్రవేశించాడో తెలుసుకోవాలని నిరంతరం తపిస్తుంటాడు. యోగ వాశిష్టం ప్రకారం జీవుడు పరమాత్మ నుంచి వేరుగా పుట్టినవాడు కాదు; శుద్ధ చైతన్యం అవిద్యను ఆశ్రయించి, సంకల్పాల ద్వారా తనను తాను పరిమిత జీవుడిగా భావించుకోవడమే సంసారానికి అసలు కారణం.
జీవిత ప్రయాణంలో ప్రతి మనిషికీ ఏదో ఒక నిశ్శబ్ద క్షణంలో తీవ్రమైన అంతర్మథనం మొదలవుతుంది. నిత్యం ఎదురయ్యే ఆందోళనలు, అలసటల నడుమ ‘అసలు నేను ఎవరు? ఎక్కడినుంచి ఈ భూమిపైకి వచ్చాను? నా సుఖదుఃఖాలకు నిజమైన మూలం ఎక్కడుంది?’ అన్న ప్రశ్నలు హృదయాన్ని తొలిచేస్తుంటాయి. సంసారంలో ఎన్ని విజయాలు సాధించినా, ఎన్ని అనుభవాలు గడించినా ఈ మౌలిక అస్తిత్వ వేదన మాత్రం తీరని దాహంలా మిగిలే ఉంటుంది.
ఈ అంతర్మథనం కేవలం సామాన్య మానవుడికే పరిమితం కాలేదు. సకల రాజభోగాలు, సకల శాస్త్ర పాండిత్యం మూర్తీభవించిన రఘుకుల తిలకుడైన శ్రీరాముడిని సైతం ఈ సందేహాలు తీవ్రంగా కలచివేశాయి. బాహ్య జగత్తులోని సంపదలు క్షణభంగురమని గ్రహించిన శ్రీరాముని హృదయంలో, జనన మరణాల సంకెళ్ళ వెనుక ఉన్న అసలైన తాత్విక సత్యాన్ని ఛేదించాలన్న తపన ప్రచండంగా రగిలింది.
సకల సృష్టికి మూలాధారమైన ఆ నిత్య నిర్మల పరబ్రహ్మ తత్వానికి, దేహమే తాననుకుని అల్లాడిపోయే ఈ జీవుడికి మధ్య గల వాస్తవ సంబంధం ఏమిటన్నది సనాతన కాలం నుండి సాధకులను వెన్నాడుతున్న మహా ప్రశ్న. ఆత్మ సర్వవ్యాపకమైనప్పుడు, సర్వస్వతంత్రమైనప్పుడు, ఒక పరిమితమైన జీవుడు జనన మరణాల సుడిగుండంలో ఎందుకు పడి కొట్టుకుంటున్నాడు?
రాజసభలో నిండుగా ఆసీనుడై ఉన్న జ్ఞానమూర్తి వశిష్ఠ మహర్షిని చూస్తూ శ్రీరాముడు సంధించిన ఈ మూలప్రశ్న యావత్ మానవాళి ఆధ్యాత్మిక శోధనకు దివ్యమైన తాళంచెవిగా నిలిచింది. సంసార బంధాల నుంచి విముక్తిని కోరే ప్రతి ఒక్కరికీ మార్గదర్శకమయ్యే ఆ పవిత్ర సంవాదం ఇక్కడ ఆవిష్కృతమవుతోంది.
📚 యోగ వాశిష్టం — పూర్తి పరిచయం & అన్ని ఎపిసోడ్లు
శ్రీరాముని మౌలిక సందేహం — జీవుడు ఎక్కడినుంచి వచ్చాడు?
అయోధ్యా నగరంలోని విశాలమైన రాజసభామండపంలో గంభీరమైన ప్రశాంతత రాజ్యమేలుతోంది. సభలో కొలువై ఉన్న వశిష్ఠుడు, విశ్వామిత్రుడు వంటి బ్రహ్మర్షులు, విద్వాంసులు, రాజ ప్రముఖులు అంతా నిశ్శబ్దంగా శ్రీరాముని ముఖవర్చస్సునే గమనిస్తున్నారు. ఆయన కళ్లలో లోతైన వైరాగ్యం, అంతకుమించిన పరమ సత్యశోధనా తృష్ణ స్పష్టంగా వెలిగిపోతున్నాయి.
తన అంతరంగంలో అనాదిగా పేరుకుపోయిన తాత్విక సందేహాలను నివృత్తి చేసుకోవడానికి శ్రీరాముడు వినమ్రంగా లేచి నిలబడ్డాడు. తన రెండు చేతులనూ జోడించి, సకల బ్రహ్మవిద్యలకు నిలయమైన వశిష్ఠ భగవానుని పాదపద్మాలకు ప్రణామం చేశాడు. ఆయన కంఠస్వరం రాజసభలోని ప్రతి మూలకూ తాకేలా గంభీరంగా ప్రతిధ్వనించింది.
శ్రీరాముడు నిండు హృదయంతో, భక్తి భావంతో మహర్షిని ఇలా ప్రశ్నించాడు —
శ్రీరాముని కంఠస్వరంలో ధ్వనించిన ఆర్తిని, అజ్ఞానపు సరిహద్దులను దాటాలన్న దృఢ సంకల్పాన్ని సభలోని విద్వాంసులంతా ఒక్కసారిగా గుర్తించారు. ఆ ప్రశ్న కేవలం ఒక రాజకుమారుడి వ్యక్తిగత ఆందోళన కాదు; పుట్టుక, చావుల నడుమ కొట్టుమిట్టాడుతున్న సమస్త జీవకోటికి పరమ శాంతిని ప్రసాదించే మహోన్నతమైన తాత్విక శోధన అని అందరికీ రూఢీ అయింది.
అంతటి మహత్తర ప్రశ్నకు మహర్షి ముఖం నుంచి ఎలాంటి అమృతవాక్కులు వెలువడనున్నాయోనని సభామండపమంతా నిశ్చేష్టమై ఎదురుచూడసాగింది.
శ్రీరాముడు: మహర్షీ! ‘చిత్తము’ అనే ఉపాధితో కూడుకున్న ఈ ‘జీవుడు’ అనే వానికి, ఆ ‘పరమాత్మకు’ గల సంబంధం ఏమిటి? అసలు ఈ జీవుడు ఎవరు? ఇతడు పరమాత్మ నుంచే ఉద్భవించాడా? ఎప్పుడు, ఏ కారణం చేత ఉద్భవిస్తున్నాడు? లేక ఇంకెక్కడి నుంచైనా వచ్చాడా? దయచేసి ఈ రహస్యాన్ని నాకు విశదపరచండి.
శుద్ధ చైతన్యంలో చిత్-శక్తి కదలిక — ద్వైత భావన పుట్టుక
శ్రీరాముని ప్రశ్న విన్న వశిష్ఠ మహర్షి ముఖమండలంలో ప్రసన్నమైన మందహాసం తొణికిసలాడింది. నిష్కల్మషమైన ఆత్మవిచారణకు సిద్ధపడిన శిష్యుని చూసి గురువు పొందే పరమానందం ఆయన కళ్ళలో కనిపించింది. సృష్టి స్థితి లయాలకు అతీతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని రామునికి అనుగ్రహించేందుకు మహర్షి ఉపదేశాన్ని ప్రారంభించాడు.
వశిష్ఠుడు తన కరుణాదృష్టిని శ్రీరామునిపై నిలిపి, మంద్ర గంభీర స్వరంతో ఇలా అన్నాడు —
సభలోని మహర్షులు, రాజన్యులు ఊపిరి బిగబట్టి ఆ దివ్య వాక్కులను వింటున్నారు. మహర్షి ప్రవచిస్తున్న ప్రతి అక్షరం ఒక దివ్య దీపంలా సభలోని అజ్ఞానపు చీకట్లను పటాపంచలు చేస్తోంది. నిర్గుణము, నిరాకారము అయిన శుద్ధ ఆత్మతత్వం దృశ్యజగత్తుగా ఎలా భాసిస్తుందో మహర్షి మరింత లోతుగా విడమరిచి చెప్పారు.
వశిష్ఠ మహర్షి తన అమృత ప్రబోధాన్ని కొనసాగిస్తూ ఇలా ఉపదేశించాడు —
జీవుడు అనేవాడు ఏ అన్యలోకం నుంచో లేదా మూడో శక్తి చేతనో సృష్టించబడలేదని, తన సంకల్పాల భ్రాంతి చేత తానే స్వయంగా బంధాన్ని ఆపాదించుకున్నాడని విన్నప్పుడు సభలోని జ్ఞానుల హృదయాలు విస్మయానందాలతో నిండిపోయాయి.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: శ్రద్ధగా విను రామా! స్వతహాగా శుద్ధము, నిర్మలము, నిత్యము, అఖండము అయిన బ్రహ్మము ఒక్కొక్కప్పుడు అవిద్యతో కూడుకొని ఉంటుంది. అలా అవిద్యను ఆశ్రయించినప్పుడు, అది ఏ శక్తితో వ్యక్తమవుతుందో, తనను తాను ఆ రూపంగానే భావించుకుంటుంది. ఆ భావననే, ఆ దర్శనాన్నే మనం ‘సంసారము’ అంటున్నాం.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: బంధమోక్షాలు అనేవి భౌతికమైన జన్మకర్మలకు సంబంధించినవి కావు. అఖండ చైతన్యమే అయిన ద్రష్ట యొక్క అవగాహనను అనుసరించే అవి ఏర్పడతాయి. అనాది కాలంగా ప్రకటితమవుతున్న చేతనశక్తినే మనం ‘జీవుడు’ అంటున్నాం. చిచ్ఛక్తి సంకల్పాలను ఆశ్రయించి, ‘నేను జీవుడను, నేను పుడుతున్నాను, చనిపోతున్నాను’ అనే ద్వైతభావనను స్వయంగా దృఢపరుచుకుంటోంది.
శ్రీరాముని ప్రతిస్పందన — దైవము, కర్మల ఔచిత్యమేమిటి?
వశిష్ఠుని తాత్విక ప్రతిపాదనను విన్న శ్రీరాముని ముఖంలో మరొక తీవ్రమైన ఆలోచనా తరంగం కదలాడింది. కేవలం చిచ్ఛక్తి యొక్క స్వభావమే జీవుడిగా మారుతున్నప్పుడు, మానవ జీవితంలో నిత్యం మనం వినే శాస్త్రోక్త కర్మలు, విధివిధానాలు, దైవ నిర్ణయాల వెనుక ఉన్న పరమార్థం ఏమిటన్న సంశయం ఆయనను చుట్టుముట్టింది.
శ్రీరాముడు తన సూక్ష్మ బుద్ధితో విషయాన్ని మథిస్తూ, అత్యంత వినయంతో మహర్షి ముందు తన సందేహాన్ని మరలా ఆవిష్కరించాడు. ఆయన కళ్ళలో సత్యాన్ని సమగ్రంగా తెలుసుకోవాలన్న నిర్మలమైన పట్టుదల స్పష్టంగా కనిపించింది.
శ్రీరాముడు ముందుకు వంగి చేతులు మోడ్చి ఇలా ప్రశ్నించాడు —
రాముడు సంధించిన ఈ లోతైన ప్రశ్న సభలోని పండితవర్గాన్ని తీవ్రంగా ఆలోచింపజేసింది. సర్వమూ చైతన్య స్వభావమే అయినప్పుడు, మనిషి చేసే పుణ్యపాపాలకు, విధి రాసే రాతలకు, దైవబలానికి ఉన్న స్థానమేమిటన్న ప్రశ్న సభా ప్రాంగణంలో ఒక తాత్విక నిశ్శబ్దాన్ని నింపింది.
శ్రీరాముడు: మునిశ్రేష్ఠా! మీరు చెప్పినదాని ప్రకారం ఉత్తమోత్తమమైన చిచ్ఛక్తియే స్వభావవశం చేత జీవుడై జననమరణాలను పొందుతోంది. అంతా స్వభావమే అయినప్పుడు ఇక ఇది దైవము, ఇది కర్మ, ఇతడు బద్ధజీవి, ఇతడు ముక్తజీవి, ఇది కారణము అని వేరుచేసి చెప్పడంలో అర్థం ఏమిటి?
ఆకాశంలో వాయు సంచలనం — చిత్-స్పందనమే జగత్తు
శ్రీరాముని ప్రశ్నలోని తార్కిక గాంభీర్యాన్ని చూసి వశిష్ఠ మహర్షి ఎంతగానో సంతృప్తి చెందాడు. ఈ అనంత విశ్వం ఎలా వ్యక్తమవుతోందో సులభంగా హృదయానికి హత్తుకునేలా వివరించేందుకు ప్రకృతిలోని అత్యంత సూక్ష్మమైన ఆకాశ, వాయువుల దృష్టాంతాన్ని ఆయన ఎంచుకున్నాడు.
సభామండపంలోని ప్రతి ఒక్కరి దృష్టినీ తన వైపు తిప్పుకుంటూ, వశిష్ఠుడు ప్రశాంత చిత్తంతో పరమ రహస్యాన్ని ఇలా బోధించాడు —
ఆ మాటలు వింటున్న సభలోని సాధకులు ప్రకృతి దృగ్విషయాల వెనుక ఉన్న తాత్విక అంతరార్థాన్ని ఆకలింపు చేసుకోసాగారు. గాలి ఎంత వేగంగా వీచినా, లేక పూర్తిగా ఆగిపోయినా ఆకాశం ఎలాగైతే ఎల్లప్పుడూ నిర్లిప్తంగా, నిర్మలంగా ఉంటుందో ఆత్మ కూడా అలాగే ఉంటుందని స్పష్టమైంది.
వశిష్ఠ మహర్షి మరింత లోతైన భావాన్ని వివరిస్తూ ఇలా కొనసాగించాడు —
ఈ వివరణతో జగత్తు అనేది పరమాత్మకు భిన్నంగా బయట ఎక్కడో ఉన్న వస్తువు కాదని, అది కేవలం పరబ్రహ్మ చైతన్యంలో ఉద్భవించే ఒక భావనా తరంగం మాత్రమేనని సభలోని జిజ్ఞాసువులందరికీ నిస్సందేహంగా అర్థమైంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: రాఘవా! ఆకాశంలో వాయువు ఉంటుంది. అది వేగంగా కదిలినప్పుడు స్పర్శ ద్వారా గుర్తిస్తాం, కదలిక లేనప్పుడు గుర్తించలేం. కానీ ఆకాశం వీటన్నిటికీ అతీతమై, నిరాకారమై ఉంటుంది. ఆత్మాకాశంలో జీవచైతన్యము నందు ‘భావన చేయడం’ అనే వాయు సంచలనం జరుగుతుంది. ఆ సంకల్పాల స్పందన-అస్పందనాలే సృష్టిలయాలుగా ఏర్పడుతున్నాయి.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: ఈ జగత్తంతా కేవలం చైతన్యమే! రజోగుణంతో కూడినప్పుడు సృష్టి సంరంభం ఏర్పడుతుంది, అది ఉపశమించినప్పుడు శాంతమైపోతుంది. అజ్ఞానం వల్ల చైతన్యం తన భావాన్ని ‘ఇది నా చిత్తము’ అని భావిస్తుంది. దాన్నే శాస్త్రకారులు ‘చిత్-స్పందనము’ అన్నారు. ఆ స్పందనమే జగత్తు; స్పందన రాహిత్యమే బ్రహ్మము!
📖 మరింత చదవండి: పినీయల్ గ్రంథిని యాక్టివేషన్ చేయడం ఎలా ?
సువర్ణమూ ఆభరణాలూ — ఏకత్వంలో అనేకత్వ భ్రమ
చిత్-స్పందనమే ఈ లోకంలో రకరకాల పేర్లతో, రూపాలతో వ్యవహరింపబడుతోందని మహర్షి మరింత విపులీకరించారు. మానవుడు తన అజ్ఞానం చేత ఏకత్వంలో అనేకత్వాన్ని ఎలా కల్పించుకుంటున్నాడో నిరూపించడానికి నిత్యజీవితంలో కనిపించే సువర్ణ ఉపమానాన్ని ఆయన ప్రస్తావించారు.
వశిష్ఠుడు శ్రీరాముని ముఖంలోకి కరుణాభరితంగా చూస్తూ, జ్ఞానరహస్యాన్ని ఇలా వెల్లడించాడు —
శ్రీరాముడు ఆ ఉపమానాన్ని తన అంతరంగంలో ధ్యానిస్తూ పరవశించిపోయాడు. ఆభరణాలు మారినా బంగారం స్వభావం ఎలా మారదో, శరీరాలు మారినా జీవునిలోని మూల చైతన్యం ఏనాడూ వికారాలను పొందదన్న సత్యం రాముని హృదయానికి హత్తుకుంది.
మహర్షి ఆత్మ యొక్క అవినాశి తత్వాన్ని వివరిస్తూ సంభాషణను ముందుకు నడిపించాడు —
ఈ శరీరాలు పుడుతూ గిట్టుతూ ఉండే నీటి బుడగల వంటివని, వీటన్నింటికీ ఆధారమైన శుద్ధ చైతన్యం ఏ కాలంలోనూ నశించని శాశ్వత సత్యమని మహర్షి మాటలతో స్పష్టమైంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: నాయనా రామా! సువర్ణం ఎప్పుడూ ఒక్కటే అయినప్పటికీ, ఉంగరము, గాజులు, కంకణము వంటి ఆకృతులను పొందినప్పుడు వేర్వేరుగా కనిపిస్తుంది కదా! అలాగే సర్వజీవులలోని చైతన్యం ఒక్కటే. కానీ భిన్న ఉపాధులను ఆశ్రయించి ‘ఇతడు తండ్రి, ఇతడు కుమారుడు, ఇతడు మిత్రుడు’ అనే మనోకల్పిత వ్యవహారాలను నడుపుతోంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: పంచభూతాల కలయికతో ఏర్పడే శరీరాలు తరంగాల వంటివి. చైతన్యం తన సంకల్పం, ఇచ్చ, అభిలాషల కారణంగా పితృశరీరం నుంచి శుక్ర రూపంలో వెలువడి అనేక శరీరాలను పొందుతూ పోతుంది. అలా ఎన్ని జన్మలెత్తినా, సర్వవ్యాపకమైన ఆత్మస్వరూపం ఏ క్షణంలోనూ నాశనం కాదు.
స్వప్నంలో కాలుజారిన అనుభవం — లవణ మహారాజు దృష్టాంతం
ఈ సంసార భ్రమ ఎంతగా కట్టిపడేస్తుందో, విచారణ చేసి చూస్తే అది ఎంతటి శూన్యమో తెలియజేయడానికి వశిష్ఠ మహర్షి స్వప్నావస్థ యొక్క వాస్తవికతను తెరపైకి తెచ్చారు. నిద్రలో ఉన్నప్పుడు కలగనే అనుభవాలు ఆ సమయంలో ఎంత సత్యంగా తోస్తాయో ఆయన వివరించారు.
మహర్షి తన స్వరాన్ని మరింత ప్రశాంతంగా మారుస్తూ రామునికి ఇలా ప్రబోధించాడు —
ఈ మాటలు వింటున్న సభలోని సాధకులు తమ తమ నిత్య జీవితాలను అంతర్ముఖులై పరిశీలించుకోసాగారు. మనం రోజూ అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు, మానావమానాలు కూడా ఒక దీర్ఘ స్వప్నంలోని దృశ్యాలే కదా అన్న ఎరుక వారిలో ప్రస్ఫుటమైంది.
వశిష్ఠుడు పూర్వం చెప్పిన ఉదంతాన్ని గుర్తుచేస్తూ ఇలా ప్రవచించాడు —
కలలో జరిగే ఘటనలు మేల్కొనగానే ఎలా మాయమైపోతాయో, ఆత్మజ్ఞానం ఉదయించగానే ఈ జనన మరణాల సంసార చక్రం కూడా అలాగే కరిగిపోతుందని సభామండపానికి స్పష్టమైంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: రామా! స్వప్నంలో కాలుజారి లోయలో పడిపోవడం అనేది కేవలం మిథ్యే. కానీ నిద్రలో ఉన్నంతసేపు అది ఎంత భయంకరమైన సత్యంలా భ్రమింపజేస్తుందో ఆలోచించు! ఈ చిత్తం కూడా అంతే. ‘నేను, నాది’ అనే భ్రాంతులతో అవిద్య చేత మోహించి, స్వప్నసదృశమైన జగత్తును చూస్తూ జనన మరణాలను నిజమని నమ్ముతోంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: మనం గతంలో చెప్పుకున్న లవణ మహారాజు కథను స్మరించుకో. ఒకే ఒక్క గంట సమయంలో ఆయన చండాలుడిగా ఎన్నో సంవత్సరాల సుదీర్ఘ జీవితాన్ని, ఆకలిదప్పులను, దుఃఖాన్ని అనుభవించాడు. ప్రశాంత సముద్రంలో తరంగాలు లేచినట్లు, శాంతిమయమైన చిదాకాశంలో సృష్టివైపు ఉన్ముఖమైన చిత్తు ఉదయించడమే ఈ సంసార చమత్కారం!
మీ కోసం సిఫార్సు
తురీయ స్థితిలో నిశ్చలమైన ఆత్మ తత్వాన్ని నిరంతరం స్మరించుకోవడానికి ధ్యాన ముద్రలో ఉన్న పరమశివుని విగ్రహం ఒక అద్భుతమైన ప్రేరణ.
మీ పూజా మందిరంలో లేదా ధ్యాన ప్రదేశంలో ఈ ప్రశాంత మూర్తిని ఉంచి చిత్-స్పందనల ఉపశమనాన్ని అభ్యసించండి.
అమెజాన్ అసోసియేట్గా, Ramthamedia.in అర్హత కలిగిన కొనుగోళ్ల నుండి కమిషన్ పొందుతుంది.
బ్రహ్మ సాగరంలోని సుడులు, బుడగలు — చెట్టు నీడ వంటి మాయ
ఈ అనంత విశ్వంలో కనిపించే స్వర్గనరకాలు, బంధమోక్షాల వెనుక దాగివున్న అంతరార్థాన్ని వివరిస్తూ మహర్షి బ్రహ్మ సాగర దృష్టాంతాన్ని ఆవిష్కరించారు. పరబ్రహ్మమునకు మాయ ఎలా సహజంగా తోస్తుందో చెట్టు, నీడల ఉపమానంతో వివరించారు.
వశిష్ఠుడు కరుణ నిండిన చూపులతో రాముని వైపు చూస్తూ శాంత గంభీరంగా ఇలా అన్నాడు —
ఆ మహోన్నత బోధనకు సభలోని మునులు, విద్వాంసులు తలలు ఊపుతూ జ్ఞానానందంలో మునిగిపోయారు. మాయ అనేది పరమాత్మకు వేరుగా ఎక్కడినుంచో రాలేదని, అది ఆత్మ యొక్క అనిర్వచనీయమైన ప్రతిబింబం మాత్రమేనని అందరికీ బోధపడింది.
మాయాజాలాన్ని చేధించి నిత్యముక్తులు కావడానికి గల సాధనా మార్గాన్ని మహర్షి నిర్దేశించారు —
ఈ విధంగా దృశ్య ప్రపంచం పట్ల గల ఆకర్షణను వదిలి, కేవలం సాక్షిభావంతో శుద్ధ చైతన్యాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడే సాధకునికి శాశ్వత మోక్షం కలుగుతుందని తేటతెల్లమైంది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: ఓ రామచంద్రా! చిత్ అనే జలంతో కూడిన బ్రహ్మసాగరంలో ఈ జీవులంతా సుడుల వంటివారు. మనం చూసే దృశ్యాలన్నీ నీటి బుడగల వంటివి. స్వర్గనరకాలు కూడా ఆ బుడగలలో భాగమే! ఒక చెట్టు పక్కన సహజంగా నీడ ఏర్పడినట్లే, పరబ్రహ్మ సన్నిధిలో మాయా విజృంభణ జరుగుతోంది. ఆ మాయలో ఒకవైపు జీవుడు (ద్రష్ట), మరొకవైపు జగత్తు (దృశ్యము) ఒకేసారి వ్యక్తమవుతున్నాయి.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: ఈ మాయను ఛేదించడానికి పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని గ్రహించడం ఒక్కటే మార్గం. ‘నేను దృశ్యానికి సంబంధించినవాడను కాను, ఈ దృశ్యం నాకు సంబంధించినది కాదు, నిర్మలమైన శుద్ధతత్వమే నేను’ అని నిరంతరం మననం చేయడం వల్లనే ఆత్మజ్ఞానం స్థిరపడుతుంది.
చైతన్యం దాటే నాలుగు అవస్థలు — జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి, తురీయం
మానవ మనస్సు నిత్య జీవితంలో అనుభవించే చేతనావస్థలను సూక్ష్మంగా విశ్లేషిస్తూ, సాధకుడు అధిరోహించవలసిన అత్యున్నత తురీయ స్థితిని వశిష్ఠ మహర్షి సవివరంగా ఉపదేశించారు. ఈ నాలుగు స్థితుల విచారణ ఆత్మసాక్షాత్కారానికి సూటి రాచమార్గం.
మహర్షి తన ప్రబోధాన్ని ముందుకు సాగిస్తూ ఇలా వివరించాడు —
సభామండపమంతా ఆ దివ్యోపదేశంతో నిశ్చల సమాధి స్థితిని సంతరించుకుంది. శ్రీరాముని నేత్రాలు ఆత్మజ్ఞానపు కాంతితో తేజరిల్లుతున్నాయి. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తులనే మూడు పరిధులను దాటినప్పుడే మానవ జన్మ చరితార్థమవుతుందన్న సత్యం సర్వులకూ అవగతమైంది.
వశిష్ఠుడు తురీయ స్థితి యొక్క పరమ వైభవాన్ని వర్ణిస్తూ ఇలా బోధించాడు —
శ్రీరాముడు ఆ నాలుగు అవస్థల అంతరార్థాన్ని తన హృదయంలో స్థిరపరచుకుంటూ, బాహ్య మనస్సును ఉపసంహరించి సర్వవ్యాపక ఆత్మయందు నిమగ్నమయ్యాడు.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: రామా! చిత్తము ఇంద్రియాల ద్వారా బాహ్య విషయాలను అనుభవించే స్థితిని ‘జాగ్రత్’ అంటాం. అదే చిత్తం అహంభావంతో హృదయ-కంఠ మధ్య ప్రదేశంలో సంచరించే స్థితి ‘స్వప్నం’. వాసనలన్నింటినీ దాచిపెట్టి మౌనంగా ఉండే స్థితి ‘సుషుప్తి’. ఈ మూడింటినీ దాటి, సర్వమూ తనయందే ఉందని దర్శించే అఖండ చైతన్య స్థితియే ‘తురీయము’!
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: తురీయ స్థితిలో ద్రష్ట-దృశ్యముల భేదం నశిస్తుంది. ‘జాగ్రత్లో నేను, స్వప్నంలో నేను’ అనే భావన పోయి, ‘నాలోనే జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తులు ఉన్నాయి’ అనే సమగ్ర సత్యం సాక్షాత్కరిస్తుంది. అదే పరమపదం, అక్కడే సమస్త దుఃఖాలు సమూలంగా పటాపంచలవుతాయి.
నిర్మలాకాశంలో ముత్యాల భ్రమ — జగత్తు యొక్క అసలు సత్యం
ఈ అనంత విశ్వం పరమాత్మయందు ఎలా భాసిస్తోందో, జ్ఞానుల దృష్టిలో దాని నిజమైన ఉనికి ఏమిటో స్పష్టం చేయడానికి వశిష్ఠుడు కంటిదోషపు అద్భుత ఉపమానాన్ని ప్రస్తావించారు.
మహర్షి రాముని కళ్ళలోకి సూటిగా చూస్తూ, పరమ తాత్విక సత్యాన్ని ఇలా ఉపదేశించాడు —
శ్రీరాముని హృదయంలో పేరుకుపోయిన చివరి సందేహపు పొరలు కూడా ఆ ఉపమానంతో పూర్తిగా తొలగిపోయాయి. ఈ సమస్త బ్రహ్మాండాలు పరమాత్మను ఏమాత్రం ప్రభావితం చేయలేవని, అవన్నీ కేవలం చూసే జీవుని అజ్ఞాన దృష్టి వల్లనే తోస్తున్నాయని సభకు రూఢీ అయింది.
బాహ్యంగా కనిపించే ప్రపంచానికి స్వతంత్రమైన ఉనికి ఏదీ లేదని, కేవలం బ్రహ్మము మాత్రమే సత్యమని తెలుసుకున్నప్పుడు భయాలు, శోకాలు వాటంతట అవే నశిస్తాయని మహర్షి స్పష్టం చేశారు.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: ఓ రాఘవా! ఒకనికి కంటి జబ్బు లేదా మిథ్యాదృష్టి ఉన్నప్పుడు, నిర్మలమైన నీలాకాశంలో ముత్యాల హారాలు వేలాడుతున్నట్లు అనిపించి, మరుక్షణంలోనే మాయమైపోతుంటాయి. అలా కనిపించిన ముత్యాలకు ఆకాశంలో నిజమైన ఉనికి ఎక్కడుంది? ఆకాశం వాటికి ఆధారమని అనలేం కదా! అలాగే ద్రష్ట యొక్క అజ్ఞాన దృష్టి వలనే పరమాత్మ యందు బ్రహ్మాండాలు తోస్తూ లయమవుతున్నాయి.
ఆకాశ వృక్షం — నిష్క్రియ బ్రహ్మ తత్వం
అధ్యాయపు పరాకాష్టకు చేరుకుంటూ, వశిష్ఠ భగవానుడు ఒక అమాయక బాలుని ఊహతో పోలుస్తూ బ్రహ్మము యొక్క నిష్క్రియ స్వభావాన్ని సంపూర్ణంగా వెల్లడించారు. ఈ పరమసత్యంతో సభలో ఒక అనిర్వచనీయమైన దివ్య ప్రశాంతత ఆవరించింది.
వశిష్ఠ మహర్షి తన చివరి ఉపదేశ వాక్యాన్ని అత్యంత దృఢంగా, గంభీరంగా ఉచ్చరిస్తూ ఇలా ముగించాడు —
ఈ మహోన్నత ప్రకటనతో సభామండపంలోని వారంతా నిశ్చేష్టులయ్యారు. కర్తృత్వము, భోక్తృత్వము లేని ఆ అచల నిష్క్రియ బ్రహ్మమే మన నిజస్వరూపమని తెలుసుకున్న శ్రీరాముని ముఖంలో పరమ ప్రశాంతత నెలకొంది.
పరబ్రహ్మము ఎవరికీ కారణమూ కాదు, కార్యమూ కాదు అన్న పరమ సత్యం సభలోని సాధకులందరినీ నిశ్శబ్ద సమాధి స్థితిలోకి చేర్చింది.
శ్రీవశిష్ఠ మహర్షి: ఒక బాలుడు తన కల్పన వల్ల ఆకాశంలో ఒక పెద్ద చెట్టు ఉన్నట్లు చూసి దాన్ని ‘ఆకాశవృక్షం’ అనుకుంటాడు. ఆ వృక్షం పుట్టడానికి, పెరగడానికి, నశించడానికి ఆకాశం కారణమని అనగలమా? లేదు! అదంతా బాలుని భ్రమయే కానీ ఆకాశంలో చెట్టు ఎక్కడుంటుంది? అలాగే నిష్క్రియమగు బ్రహ్మము దేనికీ కారణం కాదు!
చైతన్యము యొక్క నాలుగు అవస్థలు — లక్షణాలు మరియు తాత్విక అంతరార్థం
| చేతనావస్థ (State) | చిత్తము యొక్క సంచారం | అనుభవ స్వరూపం | తాత్విక స్థితి |
|---|---|---|---|
| జాగ్రత్ అవస్థ | ఇంద్రియాల ద్వారా బాహ్య జగత్తులోకి ప్రసరించడం | శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాల ప్రత్యక్ష అనుభవం | బాహ్య ద్వైత భ్రమ (సంసార స్థితి) |
| స్వప్నావస్థ | అహంభావంతో హృదయ-కంఠ మధ్య ప్రదేశంలో సంచారం | మనస్సు స్వయంగా సృష్టించుకున్న దృశ్యాల అనుభవం | ఆంతరంగిక మనోవికార భ్రమ |
| సుషుప్తి అవస్థ | వాసనలన్నింటినీ సుప్తి అనే గూటిలో దాచిపెట్టడం | ఏ దృశ్యమూ లేని గాఢమైన నిద్ర / అజ్ఞానపు నిశ్శబ్దం | బీజ రూపంలో ఉన్న అవిద్య |
| తురీయ స్థితి | త్రిగుణాలను, త్రివిధావస్థలను దాటి ఆత్మయందు లయమవడం | ద్రష్ట-దృశ్య భేదాలు లేని అఖండానంద స్వరూపం | జీవన్ముక్తి / పరమపదం (నిష్క్రియ బ్రహ్మం) |
ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం
ఈ అధ్యాయం జీవుని పుట్టుకను గురించిన సాంప్రదాయిక భ్రమలను సమూలంగా పటాపంచలు చేస్తుంది. జీవుడు పరమాత్మ నుంచి వేరుగా తయారు చేయబడిన ఒక సృష్టి కాదని, అఖండ చైతన్యమే అవిద్య వల్ల తనను తాను పరిమితంగా భావించుకోవడమే జీవభావమని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశారు. బంగారంలో ఆభరణాలు, సముద్రంలో అలలు ఎలాగైతే స్వతంత్ర అస్తిత్వం లేనివో, అలాగే పరమాత్మయందు ఈ జీవ జగత్తులు కూడా వేరుగా లేవు. ఆత్మయే సత్యం, నామరూపాలన్నీ కల్పితాలు.
మనం అనుభవించే సంసార దుఃఖాలన్నీ కేవలం మనస్సు యొక్క ‘చిత్-స్పందన’ మాత్రమే. చిత్తం కదిలినప్పుడు జగత్తుగాను, చిత్తం స్థిరపడినప్పుడు పరబ్రహ్మముగాను భాసిస్తుంది. స్వప్నంలో అనుభవించే కష్టాల నుండి మెలకువ రావడమే ఎలా విముక్తి కలిగిస్తుందో, అలాగే ఆత్మావగాహన ద్వారా తురీయ స్థితిని చేరడమే జీవన్ముక్తి. పరబ్రహ్మము దేనినీ సృష్టించలేదు, దేనికీ కారణం కాదు; మన అజ్ఞాన దృష్టియే ఆకాశంలో చెట్టును చూసినట్లు పరమాత్మయందు జగత్తును భ్రమిస్తోంది.
మీ దైనందిన జీవితంలో ఎదురయ్యే కష్టసుఖాలను ఒక స్వప్న దృశ్యంలా గమనించడం అలవాటు చేసుకోండి. ‘నేను శరీరానికో, పరిస్థితులకో బానిసను కాను; వీటన్నిటినీ వెలిగించే అఖండ చైతన్యాన్ని’ అనే భావనతో ప్రతిరోజూ కొన్ని నిమిషాలు మౌనంగా ధ్యానించండి.
ఈ అధ్యాయం సారాంశం
శ్రీరాముని ప్రశ్నతో ప్రారంభమైన ఈ అధ్యాయంలో వశిష్ఠ మహర్షి జీవుని వాస్తవ స్వరూపాన్ని విశదీకరించారు. శుద్ధ బ్రహ్మమే అవిద్యతో చిత్-స్పందనను పొంది జీవుడిగా, జగత్తుగా భ్రమింపజేస్తోందని చెప్పారు. ఆకాశంలో వాయువు, బంగారంలో ఆభరణాలు, సముద్రంలో బుడగలు, స్వప్న అనుభవాలు, ఆకాశవృక్షం వంటి అద్భుత దృష్టాంతాలతో ద్వైతం యొక్క మిథ్యాత్వాన్ని నిరూపించారు. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తులను దాటిన తురీయ స్థితినే మోక్షమని, నిష్క్రియ బ్రహ్మము దేనికీ కారణం కాదని స్పష్టం చేశారు.
గ్రంథ గమనికలు
- ప్రధాన సందేశం: జీవుడు పరమాత్మ నుంచి వేరుగా జన్మించలేదు; శుద్ధ చైతన్యమే తన సంకల్పాల వల్ల జీవుడిగా భావించుకుంటోంది. ఈ భ్రమ తొలగడమే తురీయ స్థితి.
- తాత్విక బోధ: చిత్-స్పందనమే జగత్తు, స్పందన రాహిత్యమే బ్రహ్మము. నిష్క్రియమైన పరబ్రహ్మము సృష్టికి గానీ, జీవుడికి గానీ కర్త కాదు.
- తర్వాతి అధ్యాయంతో సంబంధం: జీవుని స్వరూపం, చిత్-స్పందనల మిథ్యాత్వాన్ని గ్రహించిన తర్వాత, కర్కటీ రాక్షసి వేసిన తదుపరి నిగూఢ ప్రశ్నలకు వశిష్ఠుడు ఇచ్చే దివ్య సమాధానాలు రాబోయే ఎపిసోడ్లో కొనసాగుతాయి.
బంగారంలో ఆభరణాల వలె, అఖండ చైతన్యంలో జీవ జగత్తులు కేవలం నామరూప భ్రమలు మాత్రమే.
చిత్-స్పందనమే ఈ సంసారము; ఆ స్పందన ఆగిపోవడమే పరబ్రహ్మ స్థితి.
ఆకాశంలో తోచే ముత్యాల వలె, అజ్ఞాన దృష్టితో చూసినప్పుడే పరమాత్మ యందు బ్రహ్మాండాలు కనిపిస్తాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
జీవుడు ఎవరు? పరమాత్మ నుంచే ఉద్భవించాడా?
జీవుడు పరమాత్మ నుంచి వేరుగా ఉద్భవించిన వస్తువు కాదు. స్వతహాగా శుద్ధము, అఖండము అయిన పరబ్రహ్మమే అవిద్య అనే ఉపాధిని ఆశ్రయించి, సంకల్పాల ప్రభావంతో తనను తాను పరిమిత జీవుడిగా భావించుకుంటోంది. జ్ఞానోదయం కలిగినప్పుడు ఈ జీవభావన తొలగి కేవలం పరమాత్మ తత్వమే మిగులుతుంది.
చిత్-స్పందనం అంటే ఏమిటి?
అజ్ఞానం కారణంగా శుద్ధ చైతన్యం తన సహజ నిశ్చల స్వరూపాన్ని మరచి ‘ఇది నా చిత్తము’ అని సంకల్పాల వైపు కదలడాన్నే చిత్-స్పందనం అంటారు. ఆకాశంలో గాలి కదిలినప్పుడు స్పర్శ తెలిసినట్లే, చిదాకాశంలో ఈ స్పందనం కలిగినప్పుడు జగత్తు దృశ్యమవుతుంది. స్పందన రాహిత్యమే మోక్షం.
సంసార బంధం నుంచి విముక్తి పొందడం ఎలా?
‘నేను దృశ్యానికి సంబంధించినవాడను కాను, ఈ దృశ్యం నాకు సంబంధించినది కాదు’ అనే నిరంతర ఆత్మవిచారణ ద్వారా సంసార బంధం నశిస్తుంది. జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి అనే మూడు మానసిక స్థితులను దాటి సాక్షిగా నిలిచే తురీయ స్థితిని సాధించడం ద్వారా జీవన్ముక్తి లభిస్తుంది.
తులనాత్మకంగా తురీయ స్థితి అంటే ఏమిటి?
జాగ్రత్ (బాహ్య ఇంద్రియ భోగాలు), స్వప్నం (ఆంతరంగిక మనోభ్రమలు), సుషుప్తి (అజ్ఞాన నిద్ర) అనే మూడింటినీ దాటిన అత్యున్నత అఖండ చైతన్య స్థితినే తురీయము అంటారు. ఇందులో ద్రష్ట-దృశ్య భేదాలు సమసిపోయి, సమస్త జగత్తూ తన ఆత్మయందే ప్రతిబింబిస్తున్నట్లు అనుభవమవుతుంది.
నిష్క్రియ బ్రహ్మము సృష్టికి కారణం కాదా?
కాదు. ఒక అమాయక బాలుడు ఆకాశంలో కల్పించుకున్న ‘ఆకాశవృక్షం’ ఎలాగైతే ఆకాశం వల్ల పుట్టలేదో, అలాగే పరబ్రహ్మము దేనికీ కర్త కాదు, కారణం కాదు. చూసేవారి అజ్ఞాన దృష్టి దోషం వలనే పరమాత్మయందు ఈ బ్రహ్మాండాలు తోస్తూ లయమవుతున్నాయి.
ముగింపు
జీవుడు, జగత్తు, సంసారము అనేవి వేర్వేరు సత్యాలు కావు; అవి అఖండ చైతన్యంలో రేగిన భావనా తరంగాలు మాత్రమేనని గ్రహించినప్పుడు సాధకుడికి అపరిమితమైన శాంతి లభిస్తుంది. నిష్క్రియ బ్రహ్మం దేనికీ కారణం కానప్పుడు, ఈ అనంత సృష్టిని నడిపిస్తున్న కర్కటీ ప్రశ్నల తదుపరి అంతరార్థం ఏమిటి? ఆ రహస్యాలు తర్వాతి ఎపిసోడ్లో వెల్లడి కానున్నాయి.
