మనసును రాయిలా బండగా చేసుకుని మౌనంగా కూర్చుంటే మోక్షం వస్తుందా? రాదు అని వశిష్ఠ మహర్షి శ్రీరామునికి స్పష్టం చేస్తాడు. కర్మలు మానేయడం కాదు, మనసును పరిశుద్ధం చేసుకుంటూ బ్రహ్మంను తెలుసుకునే ఆత్మజ్ఞానం పొందడమే నిజమైన మార్గం అని యోగ వాశిష్టం బోధిస్తుంది.
మనలో చాలామందికి ఒక భ్రమ ఉంటుంది — ఆధ్యాత్మికత అంటే అన్నిటినీ వదిలేసి, ఏమీ మాట్లాడకుండా, ఏమీ చేయకుండా ఒక మూలన కూర్చోవడం అని. కష్టాలు వచ్చినా, సంతోషాలు వచ్చినా బండరాయిలా బండగా ఉండిపోవడమే జ్ఞానం అనుకుంటాం. కానీ అలా చేస్తే మనం అనుకున్న శాంతి వస్తుందా, లేక అది మరో రకమైన మొద్దుబారిపోవడమేనా?
ఇదే సందేహం శ్రీరాముడి మనసులోనూ మొదలైంది. తాను చేయాల్సిన రాజ కర్తవ్యాలు, లోకవ్యవహారాలు — వీటన్నిటినీ నిర్వర్తిస్తూనే ఆ బ్రహ్మంను ఎలా చేరుకోగలననే ప్రశ్న అతణ్ణి వెంటాడుతోంది. ఆ ప్రశ్నకు వశిష్ఠ మహర్షి ఇచ్చిన జవాబే ఈ అధ్యాయపు గుండె.
📚 యోగ వాశిష్టం — పూర్తి పరిచయం & అన్ని ఎపిసోడ్లు
బ్రహ్మం తెలుసుకోవడానికి జ్ఞానయోగం ఒక్కటే మార్గం
సభామండపంలో అందరూ కళ్లు మూసుకుని వశిష్ఠ మహర్షి వైపు తిరిగారు. ఆయన స్వరంలో ఒక నిశ్చలమైన దృఢత్వం ధ్వనించింది. దేవదేవుడైన బ్రహ్మంతో, సర్వుల వాస్తవ స్వరూపమైన శుద్ధ చైతన్యంతో ఏకత్వం చెందడం జ్ఞానయోగం వల్లనే సాధ్యమని ఆయన మొదట స్పష్టం చేశాడు.
కానీ దాని వెంటనే ఒక హెచ్చరిక కూడా ఇచ్చాడు. శరీర కష్టాలతో కూడిన కర్మలను నిర్వర్తించినంత మాత్రాన అది సిద్ధించదని అందరికీ గుర్తు చేశాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఏ కర్మ చేసినా సరే — అది ‘మనసు యొక్క పరిశుద్ధత’ అనే లక్ష్యంతోనే చేయాలి. దోషరహితమైన మనసులో జ్ఞానస్ఫురణ దానంతట అదే ఉదయిస్తుంది. అప్పుడే ఆత్మదర్శన అనుభవం లభిస్తుంది.
మృగతృష్ణ వంటి భ్రమ
ఆ మాట చెప్పాక వశిష్ఠుడు శ్రీరాముడి వైపు మరింత సూటిగా చూశాడు. సభలో అందరి దృష్టీ ఆ ఇద్దరిపైనే నిలిచింది. లోకవ్యవహారాలన్నిటినీ లోతుగా పరిశీలించిన తర్వాతే ఈ నిర్ణయానికి వచ్చామని ఆయన చెప్పసాగాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఓ రామచంద్రా! ఈ సంసార వ్యవహారంలో కలిగే సుఖదుఃఖాల భ్రమ అంతా — ఎండమావిని నీళ్లుగా భ్రమించినంత మాత్రమే. ఈ భ్రమను శాంతింపజేయగల ఉపాయం తత్త్వజ్ఞానం ఒక్కటే.
వశిష్ఠ మహర్షి: నేను ఎవరు? వీరంతా ఎవరు? ఈ దృశ్యం, దృశ్యంలో కనిపించే ఈ శరీరాలు ఏమిటి? — అనే విషయంపై సంపూర్ణ అవగాహనతో కూడిన జ్ఞానమే అన్ని భ్రమలకూ సరైన ఔషధం.
👉 గత ఎపిసోడ్: మనసు లేకుండా జగత్తు ఉంటుందా? మనసే మిథ్య అని వసిష్ఠుడు చెప్పిన రహస్యం | యోగ వాశిష్టం S3 EP-5 | Yoga Vasistha
బ్రహ్మం దూరమూ కాదు, దగ్గరా కాదు
వశిష్ఠుడి స్వరం ఇప్పుడు సభలోని ప్రతి ఒక్కరినీ కదిలిస్తున్నట్టుగా వినిపించింది. ఆయన శ్రీరాముడితోనే కాక, సభలోని అందరితోనూ మాట్లాడుతున్నట్టు తన బోధను విస్తరించాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఓ జనులారా! వృత్తిరహితుడు, శుద్ధస్వరూపుడు అయిన ఆ బ్రహ్మం ఎక్కడో దూరంగా ఉన్నవాడు కాదు. దగ్గరగా ఉండేవాడు కూడా కాదు. బాహ్యమైన వస్తువు అయితేనే దూరం, దగ్గర అనే మాట వర్తిస్తుంది.
వశిష్ఠ మహర్షి: పరమాత్మ ద్రష్ట యొక్క వాస్తవ స్వరూపమే అయినప్పుడు దగ్గర, దూరం అనేవి ఎలా ఉంటాయి? స్వానంద ప్రకాశరూపమైన ఆ బ్రహ్మము మీ నిజ-శరీరాలలోనే సర్వదా లభించి ఉంది.
కర్మల మధ్యనే బ్రహ్మజ్ఞానం
ఇక్కడ వశిష్ఠుడు మరింత లోతైన బోధలోకి వెళ్తున్నాడని సభలో అందరూ గ్రహించారు. కర్మ చేయాలా వద్దా అనే ద్వైదీభావాన్ని పూర్తిగా తీర్చే మాటలు ఆయన నోటి నుంచి వచ్చాయి.
వశిష్ఠ మహర్షి: అహం సదైవ సంసర్గాత్త్రయం… నేను ఎప్పుడూ ఇంద్రియ సంబంధమైన అనుభవాల యందు ఆసక్తి లేకుండా, జ్ఞానపరమైన స్థితిలోనే ఉంటాను — అనే భావనతో స్థిరంగా ఉండటమే సరైన మార్గం.
అత్యాశ అంతము లేని దూతం
శ్రీరాముడు మౌనంగా వింటున్నాడు. వశిష్ఠుని మాటలు అతని మనసులో ఒక సందేహాన్ని లేపాయి — కోరికలు, ద్వేషం అనే వాటి గురించి. దానికి జవాబుగా వశిష్ఠుడు మరో బోధను అందించాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఓ రామా! కామం, క్రోధం, మోహం, మదం, మాత్సర్యం, ఈర్ష్య వంటి ఏ వ్యసనాలైనా — నా స్వార్థ ప్రయోజనం కోసం అనే భావనతో వాటిని అనుసరించనని నిశ్చయించుకోవాలి.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఏవి ప్రయోజనం అనుకున్నా, అవి తృష్ణను — ఆశను — కలిగించి ఉంచేవే. అలాంటి ఆశాజాలం నుంచి తప్పించుకోవడమే నిజమైన విడుదల.
📖 మరింత చదవండి: మిల్లరపా కథ- మాంత్రికుడి నుండి మహాజ్ఞాని వరకు
సంతోషం, సంతృప్తి రెండూ శత్రువులు కావు
సభలో కొందరు ముఖాలలో ఆశ్చర్యం కనిపించింది. సంతోషాన్నీ, సంతృప్తినీ కూడా వదిలేయమని అంటాడా అని కొందరు అనుకున్నారు. వశిష్ఠుడు వెంటనే ఆ సందేహాన్ని నివృత్తి చేశాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: పురుషార్థమనే తత్త్వజ్ఞానం, ఏట్టి ఆనందంతో తృప్తిని పొందడం, విషయవాంఛలు లేకుండా ఉన్న దాంతో సంతోషపడటం — ఇవన్నీ కూడా సంతతం ఉంచుకోవలసిన ఉత్తమ లక్షణాలే.
మిథ్యాభ్రాంతుల ప్రశ్న
బోధ ముగిసిందని అందరూ అనుకున్న క్షణంలోనే శ్రీరాముడు లేచి నిలబడ్డాడు. అతని ముఖంలో గౌరవం నిండిన సందేహం స్పష్టంగా కనిపించింది. మహర్షి మాటలను తానెంతో విశ్వసిస్తున్నానని ముందుగా చెప్పి, తర్వాత తన అసలైన సమస్యను వినిపించాడు.
శ్రీరాముడు: ఓ మహర్షీ! దేవదేవుడైన పరమాత్మను సేవించమని మీరు ఆజ్ఞాపిస్తున్నారు. ఆ పరమాత్మతో సామీప్యత వల్ల అమోఘమైన ప్రభావం ప్రాప్తిస్తుందని మీ మాటల వల్ల గ్రహిస్తున్నాము.
శ్రీరాముడు: కానీ మహాశయా! నాకు మరొక సమస్య వచ్చిపడుతోంది. మీరు చెప్పే ఆ ‘పరమాత్మ’ అనునది ఎవరి గురించి? అతనిని తెలుసుకోవడం ఎలా? చేరటం ఎలా? మరికొంత వివరించండి.
మీ కోసం సిఫార్సు
వశిష్ఠ మహర్షి, శ్రీరాముల మధ్య జరిగిన ఈ లోతైన సంభాషణ మిమ్మల్ని ఆకర్షించిందా? ఈ 4 సంపుటాల సెట్లో యోగ వాశిష్టం మొత్తం ప్రవచనం తెలుగులో మీ చేతిలో ఉంటుంది.
ప్రతి అధ్యాయాన్నీ నెమ్మదిగా, గురువుతో సంభాషిస్తున్నట్టు అనుభవించాలనుకునే సాధకులకు ఇది శాశ్వతమైన సొత్తు.
Vasishtha Rama Samvadam (Set of 4 Volumes in Telugu) →
అమెజాన్ అసోసియేట్గా, Ramthamedia.in అర్హత కలిగిన కొనుగోళ్ల నుండి కమిషన్ పొందుతుంది.
నీలోనే ఉన్న బ్రహ్మ చైతన్యం
వశిష్ఠుడి ముఖంలో ఒక చిన్న దరహాసం మెరిసింది. శ్రీరాముడి ప్రశ్నను ఆయన వెంటనే మొదటి నుంచే తిప్పికొట్టాడు — ఆ బ్రహ్మం ఎక్కడో దూరంగా లేడని స్పష్టంగా చెప్పాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: నేను చెప్పుచున్న ఆ ఆత్మ భగవానుడు ఎక్కడో దూరంగా లేడు సుమా! అతడు చైతన్యరూపమున మనందరి శరీరములలో నివసించుచున్నాడు. ఈ విశ్వమే అతడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: కానీ అతడు విశ్వరూపముగా అగుటలేదు. ఉన్నది అతడొక్కడే. అతనికి వేరుగా విశ్వము అనునది ఎక్కడా ఎన్నడూ లేదు.
అనేకత్వం భ్రమ — బ్రహ్మం ఒక్కటే సత్యం
శ్రీరాముడి కళ్లలో మరో ప్రశ్న మెరిసింది. ఈ విశ్వం అంతా చైతన్యస్వరూపమే అయితే, అది ఇప్పటికే అందరికీ తెలిసిపోవాలి కదా అని అతను వెంటనే అడిగాడు.
వశిష్ఠుడు ఆ ప్రశ్నను శాంతంగా స్వీకరించాడు. చిత్తత్వం ఒక్కటే అయినా, జడము-చైతన్యము, నువ్వు-నేను అనబడే అనేక రూపాలుగా ఎందుకు కనిపిస్తుందో వివరించడం మొదలుపెట్టాడు.
శ్రీరాముడు: స్వామీ! ఈ విశ్వమంతా చైతన్యస్వరూపము మాత్రమే అయిపుంటే, ఆ విషయం ఇప్పటికే అందరికీ తెలిసి ఉండాలి కదా! ఏ చిత్తత్వము ఈరీతిగా జడము-చైతన్యము వంటి అనేక రూపములుగా ఎందుకు ప్రకటితమౌతోంది?
వశిష్ఠ మహర్షి: ఈ భౌతిక దృష్టికి అనేకత్వముగా కనిపించు దృశ్యము, చిత్ తత్వము యొక్క పరిణామము అనునది సరికాదు. చిదాత్మ లేక చిద్వస్తువు సర్వదా పరిణామరహితంగానే ఉండి ఉంటుంది.
సంసారము అంటే ఏమిటి
వశిష్ఠుడు ఇప్పుడు తన మాటల్ని మరింత సూటిగా, జీవన్మరణాల మూలాలవైపు తీసుకెళ్తున్నాడు. అనేకత్వ రూపము దాల్చుచున్న దృశ్యమే సారవంతమైనదని అనుకునే పశుతుల్యమైన చేతన జీవుల దృష్టిని ‘సంసారము’ అని పేర్కొన్నాడు.
అటువంటి ఆలోచనా విధానమే జనన మరణాది ఫలములను కలుగజేస్తుందని ఆయన స్పష్టం చేశాడు. సభలో ఒక నిశ్శబ్దం ఆవరించింది — ఎవరి మనసులోనైనా ఈ మాట గట్టిగా తాకినట్టు అనిపించింది.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఈ జీవుని చూచావా? ఇతడు అజ్ఞుడై, సత్యవిషయమును గ్రహించనివాడై, తన వాస్తవ స్వరూప-స్వభావములను మరచినవాడై అందుకు ఫలితంగా అనేక దుఃఖపరంపరలు అనుభవిస్తున్నాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ‘నే నీ శరీరమును. ఈ నా ఇంద్రియ అనుభవములు వాస్తవం. ఇతరులతో ఏర్పరచుకున్న సంబంధ బాంధవ్యములు సత్యము’ అని భావించుటవలననే అతడు స్వస్వరూపానుభవమును వదలినవాడై నష్టపోతున్నాడు.
తత్త్వసాక్షాత్కారం అనే గుడి
వశిష్ఠుని స్వరంలో ఇప్పుడు ఒక కరుణాపూర్వకమైన ఆర్తి కనిపించింది. బాహ్యమైన వృత్తులు నశించి, అంతర్ముఖంగా మారిన చిత్తవృత్తి ఆత్మదర్శనం చేసినప్పుడు ఏం జరుగుతుందో వివరించసాగాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: అట్టు బహిర్ముఖం అగుచున్న చిత్తవృత్తి నిత్యచేతనమగు ఆత్మయొక్క దర్శనముచే నశించుచున్నది. బాహ్యమగుచున్న వృత్తులు అంతర్ముఖం కాగా, అప్పుడు ఈ జీవునియందు ఒకానొక పూర్ణత్వము ప్రకాశించుచున్నది.
వశిష్ఠ మహర్షి: నేను ‘పూర్ణుడను-శుద్ధుడను-నిత్యుడను’ అను అవగాహననే ‘తత్త్వసాక్షాత్కారం’ అని అంటున్నాము. దానిని పొందిన వానికి ఇక శోక-మోహములు ఉండవు.
వశిష్ఠ మహర్షి: బ్రహ్మమును ఎరిగినవాని యొక్క హృదయగ్రంధులు, కుసంస్కారములు విచ్ఛిన్నమైపోతున్నాయి. ‘నేను ఒక రక్త-మాంస-బొమికలతో నిర్మించబడిన గూడు వంటివాడిని, వీరు మాత్రమే నా వారు, వీరు పరాయివారు’ అనునట్టి దుర్భావలన్నీ త్యజించబడతాయి. సందేహములన్నీ తొలగిపోతాయి. సంచిత కర్మలన్నీ లయించిపోతాయి.
మిథ్యాభ్రాంతి vs తత్త్వసాక్షాత్కారం
| జీవుని అజ్ఞాన స్థితి (సంసారము) | తత్త్వసాక్షాత్కార స్థితి |
|---|---|
| నేను ఈ శరీరమే అనే భావన | నేను చైతన్యరూప ఆత్మ అనే గ్రహింపు |
| ఇంద్రియ అనుభవాలే వాస్తవం అనుకోవడం | ఇంద్రియ అనుభవాలు మిథ్యాభ్రాంతి అని తెలుసుకోవడం |
| బంధాలు శాశ్వతం అనుకోవడం | బంధాలు తాత్కాలికం, ఆత్మ ఒక్కటే నిత్యం |
| బాహ్యంగా వెతుకులాట (దూరం/దగ్గర) | బ్రహ్మం నా నిజ-శరీరంలోనే సర్వదా లభించి ఉన్నాడని తెలుసుకోవడం |
| సంచిత కర్మల భారం | సంచిత కర్మలు లయించిపోవడం |
ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం
వశిష్ఠుడు ఇచ్చిన ఈ బోధలో ఒక సూక్ష్మమైన హెచ్చరిక దాగి ఉంది — ఆధ్యాత్మికత అంటే బాహ్యంగా కర్మలు మానేయడం కాదు, లోపల మనసు దృష్టిని మార్చుకోవడం. మనసు బాహ్యమైన విషయాల వైపు ప్రవహిస్తూ ఉన్నంత కాలం, అది ఎంత మౌనంగా కనిపించినా అంతర్గతంగా అశాంతిగానే ఉంటుంది.
‘నేను ఈ శరీరాన్ని, నా బంధాలే సత్యం’ అనే భావన ఎంతగా జీవుని పట్టి ఉంచుతుందో వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశాడు. ఆ భావననే వదిలించుకోగలిగినప్పుడు, ఆ బ్రహ్మం దూరమూ కాదు దగ్గరా కాదు అనే సత్యం స్వానుభవంగా బోధపడుతుంది — ఎందుకంటే అతడు మనలో నుంచే ప్రకాశిస్తున్నాడు.
ఈ రోజు ఒక క్షణం ఆగి, ‘నేను చేస్తున్న పనిలో నా మనసు దృష్టి ఎటు ఉంది?’ అని పరిశీలించండి. బాహ్యమైన ఫలితం మీదే కాక, ఆ పనిని చేస్తున్న చైతన్యం మీదే దృష్టి నిలిపే ప్రయత్నం చేయండి — అదే వశిష్ఠుడు చెప్పిన మార్గానికి తొలి అడుగు.
ఈ అధ్యాయం సారాంశం
వశిష్ఠ మహర్షి శ్రీరామునికి బ్రహ్మసాక్షాత్కారం గురించి బోధిస్తాడు — పరమాత్మతో ఏకత్వం జ్ఞానయోగం వల్లనే సాధ్యమని, కానీ మనసు పరిశుద్ధత లక్ష్యంగా కర్మలు చేయాలని చెబుతాడు. లోకవ్యవహారాల్లోని సుఖదుఃఖాలు ఎండమావి భ్రమ వంటివని, తత్త్వజ్ఞానమే వాటికి ఔషధమని అంటాడు. పరమాత్మ దూరమూ కాదు దగ్గరా కాదు, మన నిజ-శరీరంలోనే నివసిస్తున్నాడని వివరిస్తాడు. శ్రీరాముడు ఆ పరమాత్మ ఎవరో, ఎలా చేరాలో అడిగినప్పుడు, వశిష్ఠుడు ఆత్మ మనలోనే చైతన్యరూపంలో ఉందని, అనేకత్వం భ్రమ మాత్రమేనని బోధిస్తాడు. ‘నేను ఈ శరీరమే’ అనే భావననే సంసారం అని పిలిచి, దాన్ని వదిలిన వానికి శోక-మోహాలు ఉండవని, సంచిత కర్మలన్నీ లయించిపోతాయని ముగిస్తాడు.
గ్రంథ గమనికలు
- ప్రధాన సందేశం: పరమాత్మ దూరంగానూ లేడు, దగ్గరగానూ లేడు — అతడు మన నిజ-స్వరూపమైన చైతన్యంలోనే నిత్యం ప్రకాశిస్తున్నాడు. దీన్ని గ్రహించడమే తత్త్వసాక్షాత్కారం.
- తాత్విక బోధ: కర్మలు మానేయడం మోక్షం కాదు; మనసును పరిశుద్ధం చేసుకుంటూ, ‘నేను ఈ శరీరమే’ అనే భావనను వదిలి, స్వస్వరూప జ్ఞానాన్ని పొందడమే నిజమైన మార్గం.
- తర్వాతి అధ్యాయంతో సంబంధం: పరమాత్మ మనలోనే ఉన్నాడని తెలిసినా, ఈ జీవుడు మిథ్యాభ్రాంతుల్లో ఎందుకు కొట్టుమిట్టాడుతూనే ఉంటాడు? ఆ ప్రశ్నకు వశిష్ఠుడు తర్వాతి అధ్యాయంలో మరింత లోతైన జవాబు ఇస్తాడు.
పరమాత్మ దూరస్థుడు కాదు, సమీపస్థుడు కాదు — అతడు ద్రష్ట యొక్క వాస్తవ స్వరూపమే.
అనేకత్వముగా కనిపించు ఈ దృశ్యము చిత్ తత్వము యొక్క పరిణామము కాదు.
నేను పూర్ణుడను, శుద్ధుడను, నిత్యుడను అను అవగాహననే తత్త్వసాక్షాత్కారం అంటారు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
బ్రహ్మసాక్షాత్కారం అంటే ఏమిటి?
బ్రహ్మసాక్షాత్కారం అంటే తాను పూర్ణుడు, శుద్ధుడు, నిత్యుడు అని తెలుసుకునే అవగాహన. ఇది కేవలం మాటల జ్ఞానం కాదు, మనసు పరిశుద్ధమైనప్పుడు దానంతట అదే ఉదయించే స్వానుభవం.
కర్మలు చేయడం మోక్షానికి అడ్డంకి కాదా?
కాదు. కర్మలు చేయడం అడ్డంకి కాదు, వాటిని ఏ భావనతో చేస్తున్నామనేదే ముఖ్యం. వశిష్ఠుడు చెప్పినట్టు, మనసు యొక్క పరిశుద్ధత అనే లక్ష్యంతో కర్మలు చేస్తే జ్ఞానం దానంతట అదే ఉదయిస్తుంది.
పరమాత్మ దూరంగా ఉన్నాడా, దగ్గరగా ఉన్నాడా?
రెండూ కాదు అని వశిష్ఠ మహర్షి చెబుతాడు. దూరం, దగ్గర అనేవి బాహ్యమైన వస్తువులకు వర్తిస్తాయి. పరమాత్మ ద్రష్ట యొక్క వాస్తవ స్వరూపమే కాబట్టి, అతనికి దూరం-దగ్గర అనే భేదం ఉండదు.
సంసారం అంటే యోగ వాశిష్టం ఏం చెబుతుంది?
అనేకత్వ రూపంలో కనిపించే ఈ దృశ్యమే సారవంతమైనదని అనుకునే చేతన జీవుల దృష్టినే సంసారం అని యోగ వాశిష్టం నిర్వచిస్తుంది. ఈ ఆలోచనా విధానమే జనన మరణాలకు కారణమవుతుంది.
ఈ విశ్వం చైతన్యరూపమే అయితే, ఇది అనేక రూపాలుగా ఎందుకు కనిపిస్తుంది?
భౌతిక దృష్టికి అనేకత్వంగా కనిపించే ఈ దృశ్యం చిత్ తత్వం యొక్క పరిణామం కాదు అని వశిష్ఠుడు చెబుతాడు. చిదాత్మ ఎప్పుడూ పరిణామరహితంగానే ఉంటుంది; అనేకత్వం కేవలం భౌతిక దృష్టి భ్రమ మాత్రమే.
తత్త్వసాక్షాత్కారం పొందిన వ్యక్తికి ఏం జరుగుతుంది?
తత్త్వసాక్షాత్కారం పొందిన వ్యక్తికి శోకం, మోహం ఉండవు. అతని హృదయగ్రంధులు, కుసంస్కారాలు విచ్ఛిన్నమైపోతాయి, సందేహాలన్నీ తొలగిపోతాయి, సంచిత కర్మలన్నీ లయించిపోతాయి.
ముగింపు
వశిష్ఠుని ఈ బోధతో సభలో ఒక గాఢమైన నిశ్శబ్దం అలుముకుంది. పరమాత్మ ఎక్కడో దూరంలో లేడని, మన నిజ-శరీరంలోనే చైతన్యరూపంలో ఉన్నాడని తెలిసినా, ఈ జీవుడు అజ్ఞానంలో ఎందుకు కొట్టుమిట్టాడుతూనే ఉంటాడో అనే ప్రశ్న శ్రీరాముడి మనసులో లేవనెత్తింది. ఆ మిథ్యాభ్రాంతుల మూలాన్ని వశిష్ఠ మహర్షి తర్వాతి అధ్యాయంలో మరింత లోతుగా విప్పి చెబుతాడు.
