జీవుడు అంటే ఎవరు? భ్రమలో చిక్కుకున్న చైతన్య రహస్యం | యోగ వాశిష్టం S3 EP-49 | Yoga Vasistha

మనం అనుభవించే సుఖదుఃఖాలు, భయాలు, సంసార తాపాలు ఎక్కడి నుంచి పుడుతున్నాయన్న ప్రశ్న ప్రతి సాధకుడి హృదయాన్ని ఏదో ఒక క్షణంలో కదిలిస్తుంది. బాహ్య ప్రపంచంలోని వస్తువులు, వ్యక్తులు మనల్ని బంధిస్తున్నారని మనం భ్రమిస్తాం కానీ, వాస్తవానికి మన మనస్సులోని వాసనలే మన చుట్టూ ఒక అదృశ్య కారాగారాన్ని నిర్మిస్తున్నాయి. ఈ దేహమే నేను అనుకునే సంకుచిత భావనలో చిక్కుకున్నంత కాలం జీవుడు జనన మరణాల ఆవర్తనంలో కొట్టుమిట్టాడుతూనే ఉంటాడు.

దశరథ మహారాజు నిండు కొలువులో శ్రీరాముని అంతరంగ జిజ్ఞాసను తీర్చడానికి వశిష్ఠ మహర్షి అత్యున్నత జ్ఞాన రహస్యాలను ఉపదేశిస్తున్నారు. సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు సూర్యభగవానుడితో జరిపిన సంభాషణను, అనంతరం బ్రహ్మ స్వయంగా మహర్షులకు వెల్లడించిన జీవతత్వ నిరూపణను వివరిస్తూ, ఈ దృశ్య జగత్తు యొక్క అసలైన మూలాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నారు.

📚 యోగ వాశిష్టం — పూర్తి పరిచయం & అన్ని ఎపిసోడ్‌లు

జీవుడు మరియు త్రివిధ ఆకాశాల అంతర్గత రహస్యం

సూర్యభగవానుని ముఖమండలం నుండి వెలువడుతున్న దివ్యకాంతులు ఆ ప్రదేశాన్ని తేజోమయంగా మార్చాయి. ఆయన చూపులలో సమస్త విశ్వాల సృష్టి రహస్యాల పట్ల అపారమైన అవగాహన ప్రతిఫలిస్తోంది. బ్రహ్మదేవుని అంతరంగంలోని సంశయాన్ని గమనించిన భాస్కరుడు స్థిరమైన స్వరంతో సంభాషణను ముందుకు నడిపాడు.

సూర్యుడు ఇలా అన్నాడు —

సూర్యభగవానుడు: ఓ లోకనాథా! శాపాలు గానీ, ఇతర బాహ్య శక్తులు గానీ మనస్సు యొక్క దృఢ సంకల్పాన్ని భేదించలేవు, వెనక్కి తిప్పలేవు. ఆ పదిమంది ఇందూపుత్రులు తమ సంకల్ప బలంతో బ్రహ్మాండాలను సృష్టించే దివ్యశక్తిని పొందారు. వారి మనస్సులను ఎవరూ నశింపజేయలేరు. మీ వంటి మహాత్ములు రాగద్వేషాలకు అతీతులు కాబట్టి వారిపై ఆగ్రహం చూపడం తగదు. మీ చిత్తాకాశంలో మీరు కూడా యథావిధిగా ప్రజలను సృష్టించండి.

సూర్యభగవానుడు: ఈ విశ్వాన్ని మనం పరిశీలించినప్పుడు ఆకాశం మూడు రకాలుగా దర్శనమిస్తుంది. మొదటిది స్థూల పదార్థాలతో కూడిన భూతాకాశం. రెండవది ఆలోచనలు, సంకల్పాలతో నిండిన చిత్తాకాశం. మూడవది కేవలం శుద్ధ చైతన్యమైన చిదాకాశం. ఈ మొదటి రెండూ కూడా ఆ మూడవదైన చిదాకాశం ఆధారంగానే ప్రకాశిస్తున్నాయి. మాయ చేతనే నేను, నాది, నీవు, నీది అనే ద్వైత భావనలు కలుగుతున్నాయి. కాబట్టి నిర్భయంగా ఆత్మయందు నిలిచి సృష్టి కార్యాన్ని కొనసాగించండి.

సూర్యుని ద్వివిధ విభజన మరియు సృష్టి సంకల్పం

సూర్యభగవానుని మాటలను విన్న బ్రహ్మదేవుని ముఖంలో ప్రశాంతమైన అంగీకారం గోచరించింది. విశ్వ వ్యవస్థలోని నియమాలను, ఆకాశ త్రయ స్వభావాన్ని తరచి చూసిన బ్రహ్మదేవుడు తన సృష్టి విధులను తిరిగి స్వీకరించడానికి సంసిద్ధుడయ్యాడు.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: ఓ దివాకరా! నీవు చెప్పిన పరమ సత్యాలను దీర్ఘంగా ఆలోచించాను. ఆకాశములన్నీ అనంతమైనవే. చిత్తాకాశము అంటే మనస్సుతో కూడుకున్న చిదాకాశమే తప్ప వేరొకటి కాదు. ఈ బాహ్య దృశ్య జగత్తు భూతాకాశంలో అంతర్భాగమై ఉంది. నీ హితవచనాలు నాకు పరమ సమ్మతమయ్యాయి. కాబట్టి నీవు నా సృష్టి కార్యక్రమానికి ప్రతినిధిగా ఉండి, ప్రథమ మనువుగా బాధ్యతలు స్వీకరించి సృష్టిని నడిపించు.

సూర్యుని అవతరణ మరియు బ్రహ్మదేవుని పూర్వ బోధ

బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞను శిరసావహించిన సూర్యుడు తన దివ్య తేజోమయ శరీరాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించుకున్నాడు. ఒక భాగంతో ఇందూపుత్రులు నిర్మించిన బ్రహ్మాండంలో నిలిచి వారికి కాంతిని ప్రసాదించే సూర్యుడిగా ఉండిపోయాడు. రెండవ శరీరంతో బ్రహ్మదేవుని సంకల్పానికి అనుగుణంగా ప్రథమ మనువుగా అవతరించి లోకాలను పరిపాలించడం మొదలుపెట్టాడు.

ఈ వృత్తాంతాన్ని గుర్తుచేస్తూ వశిష్ఠునికి పూర్వం బ్రహ్మదేవుడు చేసిన బోధనను సభామధ్యంలో ఉన్న మహర్షులకు తలపింపజేస్తూ సంభాషణ కొనసాగింది.

బ్రహ్మదేవుడు: ప్రియపుత్రా వసిష్ఠా! ‘ఈ సృష్టులన్నీ ఎట్లా ఉద్భవిస్తున్నాయి?’ అని నీవు అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానంగానే నేను పూర్వం ఐందవ బ్రహ్మాండ వృత్తాంతాన్ని, ఇంద్రాహల్యల ఉపాఖ్యానాన్ని వివరించాను. మనస్సు యొక్క సర్వకర్తృత్వ శక్తిని, దాని అపరిమిత సామర్థ్యాన్ని తెలియజేయడమే నా ప్రధానోద్దేశం. ప్రతి ప్రాణిలోని మనస్సు సమస్త శక్తులతో నిండి ఉంది. ఏ జీవుడైతే సంకల్పిస్తాడో, ఆ సంకల్ప రూపమే బాహ్య జగత్తుగా సాకారమవుతుంది.

జీవుని వాసనల విస్తరణ మరియు స్థూల దేహ భ్రాంతి

నిశ్చలంగా ఉన్న సభా ప్రాంగణంలో బ్రహ్మదేవుని బోధనల లోతు అందరినీ మౌనంలో ముంచెత్తింది. సూక్ష్మమైన సంకల్పాలు స్థూల జగత్తుగా ఎలా రూపాంతరం చెందుతాయో వివరిస్తున్నప్పుడు సదస్యుల హృదయాలలో అంతర్ముఖ విచారణ తీవ్రతరమైంది.

బ్రహ్మదేవుడు మహర్షులనుద్దేశించి ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: సమష్టి చిత్తము నందలి భావనయే హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మగా వ్యక్తమైంది. ఆ చిత్తము నుండే మనందరి రూపాలు ఆవిర్భవించాయి. ప్రతి జీవుని చిత్తంలో ఎండమావులలోని నీరులాగా, ద్రాక్షపండు లోపల రసంలాగా ఎన్నో కల్పనలు దాగి ఉన్నాయి. కామ్యకర్మలను, వాసనలను ఆశ్రయించడం వల్ల చిత్తం మలినమైపోతుంది. ఆ మలిన చిత్తమే తన సూక్ష్మ వాసనల ప్రకారం స్థూల రూపాలను కల్పించుకుంటుంది.

బ్రహ్మదేవుడు: నేను మనుష్యుడను, నేను దేవతను అని భ్రమించడం వల్ల జీవుడు పరిపూర్ణ ఆత్మతత్వాన్ని మరచిపోతాడు. సూక్ష్మ వాసనలతో కూడిన చిత్తమే మొదట సూక్ష్మ శరీరంగా, ఆపై స్థూల దేహంగా భాసిస్తుంది. వాస్తవానికి ఈ కనిపించే దేహాలన్నీ మనో కల్పనలే తప్ప మరేమీ కావు. నిర్మలమైన చిత్తమే పరమార్థ స్వరూపము; భ్రమలతో కూడిన మలిన చిత్తమే సంసార బద్ధుడైన జీవుడు.

జీవుడు చిక్కుకున్న స్వప్న జగత్తు మరియు రెండు చంద్రుల దృష్టాంతం

సభలోని మహర్షులందరూ రెప్పవాల్చకుండా ఆ పరమ సత్యాన్ని శ్రవణం చేస్తున్నారు. జీవుడు అసత్యమైన జగత్తును సత్యమని ఎలా నమ్ముతున్నాడో స్పష్టం చేయడానికి స్పష్టమైన దృష్టాంతాలు అవసరమయ్యాయి.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: ఒక వ్యక్తి తన స్వప్నంలోనో లేదా గాఢమైన ఊహలోనో చాలాకాలం జీవించాడనుకోండి; అప్పుడు ఆ స్వప్నమే అతనికి జాగ్రదవస్థలాగా పరమ సత్యంగా కనిపిస్తుంది. అలాగే జీవుడు కూడా తన మనోకల్పితమైన ఈ జాగ్రత్ ప్రపంచాన్ని సత్యమని నమ్ముతున్నాడు. కంటిదోషం ఉన్నవాడికి ఆకాశంలో ఒకే చంద్రుడు ఉన్నప్పటికీ రెండు చంద్రులుగా కనిపించినట్లుగానే, అజ్ఞాన దృష్టి గలవారికి ఈ ఏకైక బ్రహ్మము అనేక దృశ్యాలుగా తోస్తుంది.

బ్రహ్మదేవుడు: ఈ అహంభావము సత్యమూ కాదు, అలాగని అసత్యమూ కాదు. గాఢనిద్రలో అహంకారం లేకపోయినప్పటికీ జీవుడు ఉంటాడు కాబట్టి ఇది అనిర్వచనీయమైన మాయ అని జ్ఞానులు నిర్ణయించారు. విచారణ చేయనంతవరకే ఈ అహంకారం జీవుడిని వేధిస్తుంది. ఆత్మ విచారణ ప్రారంభం కాగానే అహంకారం పటాపంచలవుతుంది.

బంగారం మరియు ఆభరణాల దృష్టాంతం – జీవుడు గ్రహించాల్సిన సత్యం

శ్రీరాముని కన్నులలో తాత్విక స్పష్టత వెల్లివిరుస్తోంది. వశిష్ఠుని వాక్కుల ద్వారా బ్రహ్మదేవుని అమృతవాణిని వింటున్న కొద్దీ జీవుడు ఎదుర్కొనే జగత్ భ్రమలు ఒక్కొక్కటిగా తొలగిపోతున్నాయి. ఏకత్వంలో అనేకత్వం ఎలా గోచరిస్తుందో స్పష్టపరచే సందర్భం ఏర్పడింది.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: ఒకడు బంగారు ఆభరణాలను చూస్తున్నప్పుడు ఇది గొలుసు, ఇది గాజు, ఇది ముక్కుపుడక అని ఆకారాలనే చూస్తే అతనికి బంగారం కనిపించదు. కానీ ఆకారాలను పక్కనపెట్టి లోపలి లోహాన్ని మాత్రమే చూస్తే సమస్త ఆభరణాలూ కేవలం బంగారమేనని అర్థమవుతుంది. అలాగే ఈ సృష్టిలో కనిపించే మనస్సులు, దేహాలు అన్నీ పరబ్రహ్మము నందు కల్పితమైన ఆభరణాల వంటివి మాత్రమే. మూల తత్వాన్ని చూసినప్పుడు సర్వమూ బ్రహ్మమయమే.

జీవుడు జడత్వాన్ని ఎరుగుట – చేతనము మరియు చతుర్విధ తత్వం

సభామండపంలో గాఢమైన ప్రశాంతత నెలకొంది. శుద్ధ చైతన్య స్వరూపుడైన ఆత్మ, జడ పదార్థాలైన దేహేంద్రియాలను మరియు బాహ్య వస్తువులను ఎలా అనుభవిస్తున్నాడనే అతి గహనమైన సందేహం ఎదురైంది.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: ఈ అనుభవ ప్రక్రియలో నాలుగు ప్రధానాంశాలు ఉన్నాయి. మొదటిది ప్రమాత అంటే ఎరిగేవాడు. రెండవది ప్రమాతృ చేతనము అంటే తెలుసుకొనుట అనే స్వభావం. మూడవది ప్రమేయము అంటే తెలుసుకోబడే వస్తువు. నాల్గవది ప్రమేయ చేతనము అంటే తెలియబడుట అనే స్థితి. జీవునిలోని ప్రమాతృ చేతనము బాహ్య వస్తువుతో సంబంధం ఏర్పరచుకున్నప్పుడే అనుభవం సిద్ధిస్తుంది.

బ్రహ్మదేవుడు: సర్వవ్యాపకమైన చైతన్యమే బాహ్య వస్తువులలో ప్రమేయ రూపంలోను, అంతరంగంలో ప్రమాత రూపంలోను ఉంటోంది. ఎడారిలో ఇసుక విస్తరించి ఉన్నట్లుగానే పరబ్రహ్మమే జగత్తుగా వ్యాపించి ఉంది. అంతటా ఉన్నది చైతన్యమే అయినప్పుడు జడము అనే ప్రత్యేక పదార్థం ఎక్కడా లేదు.

జలము మరియు ఆవృత్తాల వివేచన – జీవుడు మరియు చిత్ vs విషయం

సూర్యుని వెలుగు ఆకాశాన్ని ఎలా నింపుతుందో, అలాగే బ్రహ్మదేవుని వివరణ సకల సందేహాలను పటాపంచలు చేస్తోంది. దృశ్యము, ద్రష్ట అనే భేదం వాస్తవమైనదా లేక కల్పితమైనదా అనే విచారణ తీవ్రతరమైంది.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: నిశ్చలమైన జలంలో సుడిగుండాలు, అలలు ఏర్పడినప్పటికీ జలం ఎప్పుడూ జలంగానే ఉంటుంది కదా! అలాగే బ్రహ్మము నందు ద్రష్ట, దృశ్యము అనే భావనలు ఏర్పడినప్పటికీ బ్రహ్మము ఎల్లప్పుడూ అపరివర్తనీయమైన శుద్ధ చైతన్యంగానే ఉంటుంది. మనస్సును మనం రెండు అంశాలుగా విభజించవచ్చు. మొదటిది నిర్మలమైన, నిత్యమైన, ఆద్యంత రహితమైన ‘చిత్ అంశము’. రెండవది బాహ్య వస్తువులతో కూడిన ‘విషయాంశము’.

బ్రహ్మదేవుడు: చిత్ అంశము అజడము, జ్ఞాన స్వరూపము. విషయాంశము జడముగా కనిపించే బాహ్య జగత్తు. కానీ తత్వదృష్టితో చూస్తే ఈ కనబడే విషయాంశము కూడా చిద్రూపమే తప్ప వేరు కాదు. చైతన్యానికి, జగత్తుకు ఏ భేదమూ లేదు.

సముద్ర తరంగాలు మరియు జాగరూకత

బ్రహ్మదేవుని ఉపదేశం చివరి ఘట్టానికి చేరుకుంది. సభలోని మహర్షులందరి అంతరంగాలలో సమస్త దృశ్య జగత్తు శుద్ధ చైతన్యంగా కరిగిపోతున్న అనుభూతి కలిగింది. జీవుడు పొందే భ్రమల అసలు స్వభావాన్ని వివరించే తుది ప్రకటన వెలువడింది.

బ్రహ్మదేవుడు ఇలా అన్నాడు —

బ్రహ్మదేవుడు: పరిపూర్ణమైన సముద్రం తనయందే అలల రూపాన్ని అనుభవించినట్లుగానే, సర్వదా పూర్ణమైన చైతన్యమే జగత్తుగా, పదార్థాలుగా తనను తాను అనుభవిస్తోంది. జాగ్రదవస్థలో ఉన్నవాడు మాత్రమే జాగ్రత్‌లో ఉన్న మరొకరితో మాట్లాడగలడు; నిద్రించేవాడితో మేల్కొన్నవాడు సంభాషించలేడు కదా! స్వతహాగా చైతన్య స్వరూపుడవైన నీవు ఆ చైతన్యంలోని జడాంశాన్ని అనుభవిస్తున్నావు. కనుక జడాంశము చిత్ యొక్క ఒకానొక అంశ మాత్రమే!

జీవుడు మరియు చైతన్య విభాగాలు – యోగవాశిష్ట తత్వ విశ్లేషణ

తత్వ విభాగం	స్వరూప లక్షణం	ఉదాహరణ / అంతరార్థం
భూతాకాశము	స్థూల పంచభూతాలతో కూడిన బాహ్య ఆకాశం	మనం కళ్లతో చూసే భౌతిక ప్రపంచం
చిత్తాకాశము	సంకల్పాలు, వాసనలు, ఆలోచనల నిలయం	మనస్సు నిర్మించే స్వప్న, జాగ్రత్ ప్రపంచాలు
చిదాకాశము	సర్వాధారమైన శుద్ధ నిర్మల చైతన్యం	సకల సృష్టులకు మూలమైన పరబ్రహ్మ తత్వం
చిత్ అంశము (జ్ఞానాంశం)	అజడము, నిత్యము, జ్ఞాన స్వరూపం	అనుభవించే ప్రమాత లేదా సాక్షి చైతన్యం
విషయాంశము (జడాంశం)	బాహ్య వస్తుజాలం, పరిమిత రూపాలు	బంగారంలో ఆభరణంలా చిత్తునందు తోచే జగత్తు

ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం – జీవుడు మరియు జగత్ భ్రమ

జీవుడు అనేవాడు బ్రహ్మము కంటే వేరుగా ఎక్కడా లేడు. అనంతమైన శుద్ధ చైతన్యం తన సంకల్ప శక్తి ద్వారా పరిమితత్వాన్ని ఆపాదించుకుని, మనస్సుగా మారి, తన స్వంత వాసనల ద్వారా దేహాన్ని మరియు జగత్తును సృష్టించుకుంటుంది. బంగారమే ఆభరణాలుగా, సముద్రపు నీరే అలలుగా, నిశ్చల జలమే సుడిగుండాలుగా తోచినట్లుగానే ఏకైక పరమాత్మ సమస్త చరాచర సృష్టిగా భాసిస్తున్నాడు.

బాహ్య ప్రపంచం జడమైనదిగా తోచినప్పటికీ, అది కూడా చిదాకాశం యొక్క ఒకానొక ప్రసరణ మాత్రమే. అజ్ఞానంలో ఉన్నంతకాలం స్వప్నంలాగా ఈ జగత్తు సత్యంగా కనిపిస్తుంది; ఆత్మవిచారణ ద్వారా జ్ఞానోదయం కలిగినప్పుడు సమస్తమూ చిద్రూపమేనని బోధపడుతుంది.

ఈ అధ్యాయం సారాంశం

ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మదేవుడు సూర్యునితో సంభాషణ ద్వారా భూతాకాశం, చిత్తాకాశం, చిదాకాశాల తత్వాన్ని వివరించాడు. సూర్యుడు రెండు రూపాలుగా విభజన చెంది సృష్టి బాధ్యతలను స్వీకరించాడు. అనంతరం బ్రహ్మదేవుడు వశిష్ఠాది మహర్షులకు జీవస్వరూపాన్ని బోధిస్తూ—జీవుడు తన వాసనల ద్వారానే సూక్ష్మ, స్థూల దేహాలను కల్పించుకుంటాడని తెలిపాడు. స్వప్న దృష్టాంతం, రెండు చంద్రుల భ్రమ, బంగారు ఆభరణాల ఉదాహరణల ద్వారా జగత్తు పరబ్రహ్మ కల్పితమేనని, జడాంశం కూడా చిత్ యొక్క ఒక భాగమేనని నిరూపించాడు.

గ్రంథ గమనికలు

• ప్రధాన సందేశం: జీవుడు, మనస్సు, జగత్తు అన్నీ శుద్ధ చైతన్యమైన బ్రహ్మము యొక్క సంకల్ప విలాసాలే తప్ప స్వతంత్ర జడ పదార్థాలు కావు.
• తాత్విక బోధ: ప్రమాత, ప్రమేయముల సంబంధం ద్వారా చైతన్యమే జడ జగత్తును అనుభవిస్తోంది; మూలంలో అంతా చిద్రూపమే.
• తర్వాతి అధ్యాయంతో సంబంధం: మనస్సు యొక్క సంకల్ప విలాసం నుండి జీవుడు ఎలా విముక్తి పొందగలడో తర్వాతి అధ్యాయంలో మరింత లోతుగా విచారించబడుతుంది.

ఆకాశములన్నీ అనంతములే; చిత్తాకాశము అనగా మనస్సుతో కూడిన చిదాకాశమే.

బంగారమును చూచినవానికి ఆభరణములు వేరుగా కనిపించవు; బ్రహ్మమును తెలిసినవానికి జగత్తు వేరుగా తోచదు.

కనుక జడాంశము చిత్ యొక్క ఒకానొక అంశ మాత్రమే!

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

జీవుడు అంటే ఎవరు?

జీవుడు అంటే చిదాకాశము నందు తన వాసనలు, సంకల్పాల చేత పరిమిత దేహ భావనను పొందిన శుద్ధ చైతన్య ప్రతిబింబం.

త్రివిధ ఆకాశాలు ఏవి?

భూతాకాశము (భౌతిక పదార్థాల స్థలం), చిత్తాకాశము (ఆలోచనలు, మనస్సుల స్థలం), చిదాకాశము (శుద్ధ పరబ్రహ్మ చైతన్యం).

బంగారం మరియు ఆభరణాల దృష్టాంతం దేనిని వివరిస్తుంది?

బంగారం ఒక్కటే అయినప్పటికీ ఆభరణాలుగా కనిపించినట్లే, పరబ్రహ్మము ఒక్కటే అయినప్పటికీ జగత్తుగా, నానా రూపాలుగా కనిపిస్తుందని వివరిస్తుంది.

జడ జగత్తును చైతన్యం ఎలా అనుభవిస్తుంది?

ప్రమాతృ చేతనము (ఎరిగే శక్తి) మరియు ప్రమేయ చేతనముల కలయిక ద్వారా చైతన్యమే తన స్వంత అంశమైన జడాన్ని అనుభవిస్తుంది.

రెండు చంద్రుల ఉదాహరణ అంతరార్థం ఏమిటి?

కంటిదోషం వల్ల ఒకే చంద్రుడు ఇద్దరుగా కనిపించినట్లే, అజ్ఞాన దోషం వల్ల ఏకైక బ్రహ్మము అనేక దృశ్యాలుగా తోస్తుందని అర్థం.

చిత్ అంశము మరియు విషయాంశము మధ్య తేడా ఏమిటి?

చిత్ అంశము అజడమైన శుద్ధ జ్ఞాన స్వరూపం కాగా, విషయాంశము బాహ్యంగా తోచే జడ వస్తు రూపం; కానీ మూలంలో రెండూ చైతన్యమే.

ముగింపు

బ్రహ్మదేవుని దివ్యోపదేశంతో సభలోని మహర్షుల హృదయాలలో ద్వైత భ్రమలు తొలగిపోయాయి. దృశ్య జగత్తులోని ప్రతి పరమాణువూ ఆ శుద్ధ చైతన్య ప్రసారమేనని, జీవుడు పరబ్రహ్మ స్వరూపుడేనన్న ఎరుక శ్రీరాముని ముఖంలో నిశ్చల కాంతిని నింపింది.

---

A. Ravinder — దశాబ్దాల గ్రంథ అధ్యయనం, ప్రచురిత తెలుగు రచయిత, దశాబ్ద పుణ్యక్షేత్ర యాత్రానుభవం, ధ్యాని, ఆధ్యాత్మిక సాధకుడు, సైంటిఫిక్‌గా ఆధ్యాత్మికతను తన రచనల ద్వారా వివరించే రచయిత.
ఈ అధ్యాయం మూల గ్రంథ ఆధారంగా RamthaMedia ఆధునిక తెలుగు సాహిత్య అనుసరణ.
మూలం: యోగ వాశిష్టం