బతికుండగానే మోక్షం సాధ్యమా, అసలు జీవన్ముక్తుడు ఎలా ఉంటాడు? వశిష్ఠ మహర్షి చెప్పినదాని ప్రకారం, జీవన్ముక్తుడు ప్రపంచాన్ని శూన్యంగా చూస్తూనే, లోకవ్యవహారాలన్నీ యథాతథంగా నిర్వర్తిస్తాడు. అతని ముఖం సుఖంలో వికసించదు, దుఃఖంలో కుంచించుకుపోదు — నిర్వికార చైతన్యంలో నిలిచి, మేల్కొని ఉండగానే నిద్రలో ఉన్నట్టు ప్రశాంతంగా ఉంటాడు.
సుఖం వచ్చినప్పుడు నవ్వాలి, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు కుప్పకూలిపోవాలి — ఇదే మనందరి జీవితం. కానీ ఒక జీవన్ముక్తుడు ఈ రెంటికీ చలించకుండా, ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండగలిగితే? అతను రాయిలా మొద్దుబారిపోయాడని అనుకుంటామా, లేక ఏదో ఉన్నతమైన స్థితిలో ఉన్నాడని గ్రహిస్తామా?
శ్రీరాముడు వశిష్ఠ మహర్షిని అడిగిన ఈ ప్రశ్నే, జీవన్ముక్తి అంటే ఏమిటో, విదేహముక్తి అంటే ఏమిటో తేటతెల్లం చేసే మహత్తర సంభాషణకు దారి తీసింది. ఈ అధ్యాయంలో వశిష్ఠుడు ఇచ్చే జవాబు, బతికుండగానే మోక్షం అనే భావననే మలుపు తిప్పుతుంది.
📚 యోగ వాశిష్టం — పూర్తి పరిచయం & అన్ని ఎపిసోడ్లు
జీవన్ముక్తుడు పొందే ఆనందం వెనుక రహస్యం
సభలో నిశ్శబ్దం అలుముకుంది. వశిష్ఠ మహర్షి తన మాటలను మొదలుపెట్టారు. బ్రహ్మమునందు చిత్తాన్ని నిలిపి, బ్రహ్మగత ప్రాణులతో ఒకటైన వారు, ఆ బ్రహ్మం గురించి పరస్పరం సంభాషించుకుంటూ ఉంటారని ఆయన చెప్పారు. వారిలో కొందరు జ్ఞానదృష్టితోనే సంతృప్తులై ఆనందం పొందుతున్నారని అన్నారు.
బ్రహ్మ విచారంలో నిమగ్నమైన అలాంటి జ్ఞానులకు జీవన్ముక్తి లభిస్తుందని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశారు. అంతటితో ఆయన ఆగలేదు — అలాంటి జీవన్ముక్తులే విదేహముక్తులు కూడా అవుతారని ఆయన సభకు తెలియజేశారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: బ్రహ్మమునందు చిత్తాన్ని నిలిపి, బ్రహ్మగత ప్రాణులతో ఒకరిగా మారినవారు, ఆ బ్రహ్మం గురించి తమలో తాము సంభాషించుకుంటూ ఉంటారు. వారిలో కొందరు జ్ఞానదృష్టితోనే తృప్తి పొంది ఆనందం అనుభవిస్తారు. అలాంటి బ్రహ్మవిచారపరులకే జీవన్ముక్తి కలుగుతుంది. అలాంటి జీవన్ముక్తులే విదేహముక్తులు కూడా అవుతారు.
రాముడి ఆసక్తి, గురువు జవాబుకు నాంది
శ్రీరాముడు చేతులు జోడించి వశిష్ఠుని వైపు చూశారు. బ్రహ్మజ్ఞానిగా పేరొందిన గురువు దగ్గర నుంచి ఈ రెండు స్థితుల మధ్య తేడా తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తి ఆయన కళ్లలో స్పష్టంగా కనిపించింది.
జీవన్ముక్తులకూ, విదేహముక్తులకూ ఉండే లక్షణాలు ఏమిటో వివరించమని రాముడు కోరారు. అవి తెలుసుకున్నాక, శాస్త్ర దృష్టితో, తమ స్వబుద్ధితో వాటిని సాధించే ప్రయత్నం చేయగలమని ఆయన అన్నారు.
శ్రీరాముడు: బ్రహ్మజ్ఞానీ! జీవన్ముక్తుల, విదేహముక్తుల లక్షణాలు ఏమిటో మాకు చెప్పండి. మీరు చెప్పింది విని, శాస్త్ర దృష్టితో, స్వబుద్ధితో వాటిని సాధించడానికి మేము ప్రయత్నం చేయగలుగుతాం.
👉 గత ఎపిసోడ్: ఆకాశంలో నీలం నిజమా, భ్రమా? పరమాత్మ స్వరూపం ఎలా తెలుసుకోవాలి? | యోగ వాశిష్టం S3 EP-7 | Yoga Vasistha
శూన్యంలో నిలిచి కూడా లోకంలో నడిచే జీవన్ముక్తుడు
వశిష్ఠుడు జీవన్ముక్తుని లక్షణాలను వివరించడం మొదలుపెట్టారు. శాస్త్రవిధిని అనుసరిస్తూనే, ఈ విశ్వాన్ని శూన్యంగా గ్రహిస్తూ ఉండేవాడినే జీవన్ముక్తుడు అని పిలుస్తామని ఆయన చెప్పారు.
అలాంటివాడు లోకక్రియలను నిర్వర్తిస్తూనే, జ్ఞానంతో కూడి, జాగృదవస్థలో కూడా నిద్రితుడిలాగే, నిర్వికారుడై మెలిగేవాడని వశిష్ఠుడు అన్నారు. అతని ముఖం సుఖం లభించినప్పుడు వికసించదు, దుఃఖం ప్రాప్తించినప్పుడు ముకుళించదు — అన్ని సమయాల్లో ఒకేలా ఉంటుందని ఆయన నొక్కి చెప్పారు.
ఎప్పుడు ఏది చేయాల్సి ఉంటుందో, అది ఆ సమయాల్లో అలాగే ఇతరులకు అనుకూలంగా అవలంబిస్తూ ఉంటాడని వశిష్ఠుడు తెలిపారు. మేల్కొని ఉన్నప్పుడు కూడా నిర్వికార ఆత్మతత్వాన్ని ఆశ్రయించినవాడైతే సుషుప్తుడిలాగే ఉంటాడు కదా అని ఆయన ప్రశ్నించారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: శాస్త్రవిధిని అనుసరిస్తూనే, ఈ విశ్వాన్ని శూన్యంగా గ్రహిస్తూ ఉండేవాడినే జీవన్ముక్తుడు అని పిలుస్తాం. ప్రవాహపతితమైన లోకక్రియలను నిర్వర్తిస్తూ, జ్ఞానంతో కూడి, జాగృదవస్థలో కూడా నిద్రితుడిలాగే, నిర్వికారుడై మెలగేవాడే జీవన్ముక్తుడు. అతని ముఖం సుఖం లభించినప్పుడు వికసించదు, దుఃఖం ప్రాప్తించినప్పుడు ముకుళించదు. అన్ని సమయాల్లో ఒకే రీతిగా ఉంటుంది.
సుషుప్తుడనిపించినా, అవిద్య లేని జాగృతుడైన జీవన్ముక్తుడు
అందుకే జీవన్ముక్తుడు నిద్రపోతున్నాడేమో అనిపించవచ్చని వశిష్ఠుడు అన్నారు. కానీ నిజానికి అవిద్య అనే నిద్ర పూర్తిగా నశించిపోయిందని, ఆత్మ విషయంలో జీవన్ముక్తుడు సర్వదా జాగ్రత్తగానే ఉంటాడని ఆయన వివరించారు.
ఈ దేహేంద్రియాల విషయంలో ‘ఇవి నాకు సంబంధించినవి’ అని కానీ, ‘నేను వీటికి సంబంధించినవాడిని’ అని కానీ జీవన్ముక్తుడు అనుకోడని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశారు. అందువల్ల అంతరంగంలో ఎలాంటి ఉద్వేగం పొందకుండానే ఉంటాడని ఆయన అన్నారు. జాగృత్, స్వప్న అవస్థలన్నీ శమించిన స్థితిలో ఉన్నందున అతను స్వప్నస్థితికి కూడా సంబంధించినవాడు కాదు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఆత్మ విషయంలో అతడు సర్వదా జాగ్రత్తుడే. దేహేంద్రియాల విషయంలో ‘ఇవి నాకు సంబంధించినవి’ అని కానీ, ‘నేను వీటికి సంబంధించినవాడిని’ అని కానీ అతడు అనుకోడు. అందుచేత అంతరంగంలో ఎలాంటి ఉద్వేగం పొందకుండానే ఉంటాడు.
📖 మరింత చదవండి: నారోపా ఆరు యోగాలు – అంతరాగ్ని నుండి విముక్తి వరకు
జీవన్ముక్తుని స్థితి: గాలికి కదిలే చెట్టు, కదలని కొండ
ఈ స్థితిని అర్థం చేసుకోవడానికి వశిష్ఠుడు ఒక దృశ్యాన్ని కళ్లముందు నిలిపారు. గాలి వేగంగా వీస్తున్నదని అనుకోండి. ఆ గాలి వేగానికి కొండపై ఉన్న చెట్టు కదులుతుంది గానీ, కొండ మాత్రం కదలదు కదా అని ఆయన ప్రశ్నించారు.
అదే విధంగా జీవన్ముక్తుడు బయటకు సంతోషం, దుఃఖం, రాగం, ద్వేషం, భయాదులు ప్రకటించినప్పటికీ, అంతరంగంలో మాత్రం ఆకాశంలా స్వచ్ఛంగా వెలుగుతూ ఉంటాడని వశిష్ఠుడు వివరించారు. తన వాస్తవ స్వరూపం ఏమిటో, తాను ఏది కాదో తెలుసుకునే ఉంటాడని ఆయన అన్నారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: గాలి వేగంగా వీస్తున్నదని అనుకో. ఆ గాలి వేగానికి కొండపై చెట్టు కదులుతుంది గానీ, కొండ మాత్రం కదలదు కదా! బయటకు సంతోషం, దుఃఖం, రాగం, ద్వేషం, భయం అతడు ప్రకటించినప్పటికీ, అంతరంగంలో మాత్రం ఆకాశంలా స్వచ్ఛంగానే వెలుగుతూ ఉంటాడు.
జీవన్ముక్తుని కర్తృత్వం లేని కర్మ, బంధం లేని జీవితం
నేను దేనికీ కర్తను కాదు, చైతన్యస్వరూపుడైన నేను పుట్టలేదు, చావను, ఏదీ నిర్వర్తించను — ఇక నాకు బంధం ఏమిటి, మోక్షం ఏమిటి అనే నిరహంకార భావనతో జీవన్ముక్తుడు ఉంటాడని వశిష్ఠుడు తెలిపారు.
కర్తృత్వాభిమానం లేనివాడు కర్మలు చేసినా, చేయకున్నా బుద్ధితో దేనినీ స్పృశించనివాడుగా ఉంటాడు. చిదాత్మ స్వరూపమైన తానే ఆవరణ తొలగినప్పుడు ప్రళయాన్ని, ఆవరణ ఉన్నప్పుడు సృష్టిని కల్పించుకుంటున్నాననే గ్రహింపు జీవన్ముక్తునికి ఉంటుందని వశిష్ఠుడు వివరించారు. చేస్తూ చేయనివాడిగా, చూస్తూ చూడనివాడిగా అతను కాలగమనం సాగిస్తాడు; ఎవరికీ భయం కలిగించడు, తాను లోకాలను చూసి భయపడడు.
వశిష్ఠ మహర్షి: నేను దేనికీ కర్తను కాదు. చైతన్యస్వరూపుడనైన నేను పుట్టలేదు, చావను, ఏదీ నిర్వర్తించను. ఇక నాకు బంధం ఏమిటి, మోక్షం ఏమిటి? చిదాత్మ స్వరూపమైన నేనే ఆవరణ తొలగినప్పుడు ప్రళయాన్ని, ఆవరణ ఉన్నప్పుడు సృష్టిని కల్పించుకుంటున్నాను.
జీవన్ముక్తునికి అనాసక్తి తోనే విడుదల
జీవన్ముక్తుడికి ఈ సంసారం పట్ల ‘కించిత్’ కూడా ఆసక్తి ఉండదని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశారు. ఆసక్తి ఉంటేనే బంధం కదా అని ఆయన ప్రశ్నించారు; ఆసక్తి లేకపోయినప్పుడు ఇక ఎవరికైనా జీవన్ముక్తత్వం వల్ల వచ్చే లోటు ఏమి ఉంటుంది అని అన్నారు.
అతను దేహి అయి ఉన్నప్పటికీ నిరాకారుడై, మనసు ఉన్నప్పటికీ అమనస్కుడై ఉంటాడని వశిష్ఠుడు తెలిపారు. అందరిలాగే ఈ జగత్తులో సంచరిస్తూనే, సర్వదా నిశ్చింతుడై ఉంటాడు. జగత్ వ్యాపారాలలో పాల్గొంటున్నప్పటికీ, కామాదుల వేగానికి ఎమాత్రమూ లొంగడని, ప్రతి ఒక్కరిలో ఆత్మయొక్క పూర్ణత్వాన్నే సదా చూస్తూ ఉంటాడని ఆయన వివరించారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: జీవన్ముక్తుడికి ఈ సంసారం పట్ల కించిత్ కూడా ఆసక్తి ఉండదు. ఆసక్తి ఉంటేనే కదా బంధం? ఆసక్తి లేనప్పుడు ఇక జీవన్ముక్తత్వం వల్ల వచ్చే లోటు ఏముంటుంది? అతడు దేహి అయి ఉన్నప్పటికీ నిరాకారుడు, మనసు ఉన్నప్పటికీ అమనస్కుడు.
జీవన్ముక్తుడు దేహం విడిచాక వచ్చేదే విదేహముక్తి
ఇక్కడ శ్రీరాముడు మధ్యలో ఒక సందేహం లేవనెత్తారు. అలాంటి జీవన్ముక్తుడు కాలక్రమంగా దేహాన్ని త్యజించిన తరువాత విదేహముక్తుడు అవుతున్నాడని, వాయువు స్పందం వదిలిన తరువాత నిశ్చలత్వం పొందుతాడని, ఆ నిశ్చలత్వమే మోక్షం కావచ్చునని ఆయన ప్రశ్నించారు.
అలాంటి విదేహముక్తుడు మరల జన్మించడు, మరణించడు, వ్యక్తుడు కాదు, అవ్యక్తుడు కూడా కాదని, దూరమైనా, సమీపమైనా అతడు అన్నిచోట్లా వ్యాపించి ఉంటాడని ఈ సంభాషణ ముందుకు సాగింది.
శ్రీరాముడు: ఓ రామా! రాఘవా! ఇప్పటివరకూ చెప్పిన ‘ఇది జీవన్ముక్తి సంపదం’ అనుసరించి, జీవన్ముక్తుడు కూడా క్రమక్రమంగా వాటిని విడిచిపెడతాడు. ఈ క్షణంలో ఈ ప్రశ్నను నా మనోసంశయాన్ని పరిష్కరించండి.
సాక్షి రాముడితో వశిష్ఠుని అంతిమ నిర్వచనం
అప్పుడు వశిష్ఠుడు సాకారంగా, నా-నా-పరమ దృష్టిలో, ఈ నా క్షేత్రమూ అనితరమైన ‘అనుభూతమాత్రం’ అని విస్పష్టీకరించారు. సూక్ష్మ, స్థూల, కారణ శరీరాల విషయంలో అభావం అనేదే పరమార్థమని, స్వరూప-తత్వరూప నిర్వరణమేదో నిజమైన సాధన అని ఆయన అన్నారు.
అంటే మనసు ఏ ప్రాకారంలో లేకుండానే, స్వరూపమాత్రమైన చైతన్యంతో మిగిలిపోతే, అదే విదేహముక్తి అని వశిష్ఠుడు తేటతెల్లం చేశారు. ఈ దృష్టి కేవలం సాపేక్ష దృష్టేనని, పరమార్థ దృష్టిలో సృష్టి-ప్రళయం అనే భేదమే లేదని ఆయన సభకు వివరించారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఈ దృష్టి అంతా పరస్పర సాపేక్షమే. పరమార్థ దృష్టిలో సృష్టి, ప్రళయం అనే భేదమే లేదు. మనసు ఏ ఆకారంలోనూ లేకుండా, స్వరూపమాత్రంగా చైతన్యమే మిగిలిపోతే, అదే విదేహముక్తి.
జీవన్ముక్తుని సర్వవ్యాపకమైన స్థితి, భేదం లేని దృష్టి
ఈ దృష్టి సంపూర్ణంగా లోకాలన్నింటిని ప్రకాశింపజేసే స్వరూపం సంకల్పానికి అతీతమైనదని వశిష్ఠుడు వివరించారు. సర్వగతమైన ఈ ‘జ్ఞ’ స్వరూపమే అనేక పేర్లతో పిలవబడుతున్నదని, నిజానికి పేరు ఏదీ దానికి సరిపడదని ఆయన అన్నారు.
ఇది ఉనికికీ, లేమికీ అతీతమైన ‘సత్తు’ అని, ఏ కారణం లేకుండానే వర్తిస్తుందని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశారు. మనోవ్యాపారాలన్నీ ఈ దృష్టికి పరాధీనమైనవని, పరమతత్వం మాత్రం సర్వదా నిర్వికారంగా, నిత్యంగా వెలుగుతూ ఉంటుందని ఆయన సభకు తెలియజేశారు.
వశిష్ఠ మహర్షి: ఈ దృష్టి సర్వగతమైనది. అది ‘అది’, ‘ఇది’, ‘ఈ పేరు’ అనే భేదానికి అతీతమైనది. ఉనికికీ, లేమికీ అతీతమైన సత్తు అది. ఏ కారణం లేకుండానే వర్తిస్తుంది. మనోవ్యాపారాలన్నీ దీనికి పరాధీనమైనవి. పరమతత్వం మాత్రం సర్వదా నిర్వికారంగా, నిత్యంగా వెలుగుతూ ఉంటుంది.
జీవన్ముక్తుడు vs విదేహముక్తుడు — లక్షణాల పోలిక
| లక్షణం | జీవన్ముక్తుడు | విదేహముక్తుడు |
|---|---|---|
| దేహం | శరీరంతో లోకవ్యవహారాలు కొనసాగిస్తాడు | దేహాన్ని త్యజించిన స్థితి |
| సుఖ-దుఃఖం | బయటకు ప్రకటించినా అంతరంగం అచంచలం | సుఖ-దుఃఖాలకు సంబంధమే లేదు |
| కర్తృత్వం | కర్మలు చేస్తూనే ‘నేను చేయడం లేదు’ అనే భావన | కర్మ ప్రసక్తే లేదు |
| ఉపమానం | గాలికి కదిలే చెట్టు, కదలని కొండలా | ఆకాశంలా సర్వవ్యాపకం, నిరాకారం |
ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం
ఈ అధ్యాయం చెప్పే అసలు సత్యం ఏమిటంటే, మోక్షం అనేది భావోద్వేగాలను అణిచిపెట్టుకోవడం కాదు. జీవన్ముక్తుడు రాయిలా మారిపోడు; అతను నవ్వుతాడు, స్పందిస్తాడు, లోకంతో మనుషులతో మెలుగుతాడు — కానీ ఆ స్పందనల వెనుక ‘నేను’ అనే కర్తృత్వ భావం ఉండదు.
గాలికి కదిలే చెట్టు, కదలని కొండ ఉపమానం ఇక్కడ కీలకం. బాహ్య ప్రవర్తన మారుతూ ఉన్నా, అంతరంగంలో ఉన్న చైతన్యం మాత్రం చలించదు. ఇదే ‘సాక్షి భావం’ అనే స్థితి — చేస్తూ చేయనివాడు, చూస్తూ చూడనివాడు అనే స్థితి.
మీరు ఇవాళ ఒక కష్టమైన పరిస్థితిలో స్పందిస్తూనే, ఆ స్పందనకు అతీతంగా ఒక మూలలో నిశ్చలంగా ఉండగలరా అని ప్రయత్నించి చూడండి. అదే ఈ బోధ మీ జీవితంలో ఆచరణలోకి రావడం.
ఈ అధ్యాయం సారాంశం
శ్రీరాముడి ప్రశ్నకు జవాబుగా వశిష్ఠ మహర్షి జీవన్ముక్తి, విదేహముక్తి లక్షణాలను వివరిస్తారు. జీవన్ముక్తుడు లోకవ్యవహారాలలో ఉంటూనే అంతరంగంలో నిర్వికారంగా, ఆసక్తి లేకుండా, కర్తృత్వ భావన లేకుండా జీవిస్తాడు. గాలికి కదిలే చెట్టు, స్థిరంగా ఉండే కొండ ఉపమానంతో ఈ స్థితిని వశిష్ఠుడు వివరిస్తారు. దేహం విడిచిన తర్వాత వచ్చే స్థితినే విదేహముక్తి అని, అది సర్వవ్యాపక, నిరాకార, భేదరహిత చైతన్య స్థితి అని బోధిస్తారు.
గ్రంథ గమనికలు
- ప్రధాన సందేశం: మోక్షం అంటే లోకం నుంచి పారిపోవడం కాదు, లోకంలో ఉంటూనే దానికి అతీతంగా నిలవడం.
- తాత్విక బోధ: కర్తృత్వాభిమానం లేని కర్మ, ఆసక్తి లేని జీవనం, సాక్షి భావం — ఇవే జీవన్ముక్తి యొక్క నిజమైన లక్షణాలు.
- తర్వాతి అధ్యాయంతో సంబంధం: సర్వవ్యాపక చైతన్య తత్వాన్ని మరింత లోతుగా విశదీకరించే సంభాషణ తర్వాతి ఎపిసోడ్లో కొనసాగుతుంది.
గాలికి కొండపై చెట్టు కదిలినా, కొండ కదలదు కదా.
చేస్తూ చేయనివాడై, చూస్తూ చూడనివాడై కాలగమనం సాగించేవాడే జీవన్ముక్తుడు.
ఆసక్తి లేకపోతే బంధమే ఉండదు.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
జీవన్ముక్తుడు అంటే ఎవరు?
శాస్త్రవిధిని అనుసరిస్తూనే, ప్రపంచాన్ని శూన్యంగా గ్రహిస్తూ, లోకవ్యవహారాలు నిర్వర్తిస్తూ కూడా అంతరంగంలో నిర్వికారంగా ఉండేవాడే జీవన్ముక్తుడు.
జీవన్ముక్తుడికి, విదేహముక్తుడికి తేడా ఏమిటి?
జీవన్ముక్తుడు దేహంతో ఉంటూనే ఈ స్థితిని పొందుతాడు; దేహాన్ని త్యజించిన తర్వాత వచ్చే నిరాకార, సర్వవ్యాపక స్థితినే విదేహముక్తి అంటారు.
జీవన్ముక్తుడు సుఖ దుఃఖాలకు స్పందించడా?
బయటకు అతను సంతోషం, దుఃఖం వ్యక్తం చేసినా, అంతరంగంలో మాత్రం ఆకాశంలా స్వచ్ఛంగా, చలించకుండా ఉంటాడు.
గాలికి కదిలే చెట్టు ఉపమానం అర్థం ఏమిటి?
బాహ్య ప్రవర్తన మారుతూ ఉన్నా, లోపలి చైతన్యం మాత్రం కొండలా అచంచలంగా ఉంటుందని ఈ ఉపమానం చూపిస్తుంది.
కర్తృత్వాభిమానం లేకపోవడం అంటే ఏమిటి?
కర్మలు చేసినా, చేయకున్నా ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే భావన లేకుండా ఉండటమే కర్తృత్వాభిమానం లేకపోవడం.
విదేహముక్తుడు మరల జన్మిస్తాడా?
లేదు, విదేహముక్తుడు మరల జన్మించడు, మరణించడు; అతను వ్యక్తుడు కాడు, అవ్యక్తుడు కూడా కాడు — సర్వవ్యాపకంగా ఉంటాడు.
జీవన్ముక్తికి ఆసక్తి లేకపోవడం ఎందుకు ముఖ్యం?
ఆసక్తి ఉంటేనే బంధం ఏర్పడుతుంది; ఆసక్తి లేనప్పుడు సంసారంలో ఉన్నా బంధనం ఉండదు.
ముగింపు
ఈ దృష్టి పరస్పర సాపేక్షమైనదని, పరమార్థంలో సృష్టి-ప్రళయం అనే భేదమే లేదని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేసిన మాటలు మనసులో నిలిచిపోతాయి. మనసు ఏ ఆకారంలో లేకుండా, స్వరూపమాత్రమైన చైతన్యంతో మిగిలిపోవడమే విదేహముక్తి అన్న ఈ బోధ, తర్వాతి ఎపిసోడ్లో సర్వవ్యాపక తత్వాన్ని ఇంకెంత లోతుగా విప్పి చూపిస్తుందో?
