పూలలో ప్రకృతి, పాటల్లో సంస్కృతి — బతుకమ్మలో జీవన తత్వం

బతుకమ్మ అనగానే పళ్ళెంలో రంగురంగుల పూలను అందంగా పేర్చడం మాత్రమే మన కళ్ళముందు మెదులుతుంది. కానీ వాకిట్లో ఆడబిడ్డలు కలసి కూర్చున్నప్పుడు, ఆ పూల వెనుక నేల విరిసిన ప్రకృతి జ్ఞానం, వ్యవసాయ కాలచక్రం, తరం నుంచి తరానికి గొంతుతో అందిన పాటలు, ఇంటి బంధాలు కనిపిస్తాయి. జానపద విశ్వాసాలు, అధికారిక తేదీలు, మన చుట్టూ ఉన్న పూల జీవవైవిధ్యం, నోరూరించే వంటింటి సంప్రదాయాలు, పర్యావరణ స్పృహను ఒక్కచోట చేర్చి బతుకమ్మ లోపలి అసలైన జీవన తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వివరణ ఒక చక్కని దారి చూపుతుంది.

ఈ పోస్టును పూర్తిగా ఇంగ్లీష్ లో కూడా చదవండి – Read this article in English

బతుకమ్మలో జీవన తత్వం — 2026 బతుకమ్మ తేదీలు — పంచాంగం, ప్రభుత్వ క్యాలెండర్ ఏం చెబుతున్నాయి?

తెలంగాణ ప్రభుత్వ 2026 అధికారిక క్యాలెండర్‌ను గమనిస్తే, అందులో సద్దుల బతుకమ్మను అక్టోబర్ 18గా నిర్ణయించారు. అదే సమయంలో పంచాంగ సంప్రదాయాన్ని చూసే పెద్దలు మాత్రం అక్టోబర్ 10నే ఎంగిలిపూల బతుకమ్మతో మొదలుపెట్టి తొమ్మిది రోజుల పేర్లను వరుసగా లెక్కిస్తుంటారు. తిథి నడక, సూర్యోదయ సమయాలు ఒక ప్రాంతానికి మరో ప్రాంతానికి కొద్దిగా మారుతుంటాయి కాబట్టి, మీ ఊరి గుడిలో లేదా ఇంట్లో అనుసరించే స్థానిక పంచాంగాన్నే తుది నిర్ణయంగా తీసుకోవడం మంచిది.

ఇక్కడ మనం మాట్లాడుకుంటున్న తేదీలు 2026 పండుగకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి. రాబోయే ఏళ్లలో క్యాలెండర్ తేదీలు మారవచ్చుగాక, కానీ పల్లె పల్లెనా విరిసే పూలు, గొంతు కలిపి పాడే పాటలు, నోరూరించే నైవేద్యాలు, వాటి వెనుక ఉన్న జీవన తత్వం ఎప్పటికీ మారవు. కాలాన్ని దాటి నిలిచే ఆ అసలైన పండుగ అందం ఏ ఏటికైనా అలాగే నిలిచి ఉంటుంది.

బతుకమ్మ పుట్టుక — కథలు, విశ్వాసాలు ఏం చెబుతున్నాయి?

ఊరూరా పెద్దవాళ్ల నోట గౌరమ్మ, పార్వతీదేవి కథలు, ధర్మాంగుడు–సత్యవతి చరిత్ర, పంటలను కాపాడే గ్రామదేవత రూపాలు రకరకాలుగా వినిపిస్తుంటాయి. ఇవన్నీ తరతరాలుగా ప్రజల గుండెల్లో నిలిచిన జానపద నమ్మకాలు. అయితే, బతుకమ్మకు ఒకే ఒక నిర్దిష్టమైన చారిత్రక పుట్టుక ఉందని గానీ, కాకతీయుల కాలంలోనే అచ్చంగా ఇదే రూపంలో పండుగ జరిగిందని గానీ తిరుగులేని చారిత్రక ఆధారాలు లేకుండా తేల్చి చెప్పలేం.

చరిత్ర, పురాణం, గొంతుతో సాగే జ్ఞాపకం… ఈ మూడూ వేర్వేరు దారులు. ప్రభుత్వ పత్రం కేవలం ఒక నిర్దిష్టమైన తేదీని నిర్ధారిస్తుంది; పక్కింట్లో అమ్మమ్మ పాడే పాట కుటుంబంలో జరిగిన ఎన్నో ఏళ్ల అనుభవాలను గుర్తుచేస్తుంది; ఇక పురాణ గాథలు వీటన్నిటికీ ఒక ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న తేడాను సరిగ్గా అర్థం చేసుకున్నప్పుడే, పండుగలోని లోతైన నిజాలు మనకు స్పష్టంగా బోధపడతాయి.

పూలలో ప్రకృతి అందం — తంగేడు నుంచి గునుగు దాకా

పొలాల గట్ల వెంట, వాకిళ్లలో పూసే పసుపుపచ్చని తంగేడు, తెల్లని గునుగు, ముద్దబంతి, చామంతి, దోస-గుమ్మడి పూలు, నందివర్ధనం, తామరతో పాటు దారుల పక్కన కనిపించే చిన్న చిన్న గడ్డి పూలన్నీ బతుకమ్మ పీఠంపై కొలువుదీరతాయి. అయితే ఒక ప్రాంతంలో పిలిచే పువ్వు పేరు మరో ఊరికి వెళ్లేసరికి వేరే మొక్కకు వాడే అవకాశం ఉంటుంది. అందుకే సరైన ఆధారాలు లేకుండా వాటి శాస్త్రీయ నామాలను గుడ్డిగా ఖరారు చేయకూడదు.

వానకాలం ముగిశాక పొలాల్లో సహజంగా పూసే ఈ పువ్వులను కోసేటప్పుడు మొక్కలను వేళ్లతో సహా పీకేయకుండా జాగ్రత్త పడాలి. పువ్వులను మాత్రమే తుంచుకోవడం, పల్లెల్లో తోటలను కాపాడుకోవడం, మరుసటి ఏటి కోసం దేశవాళీ విత్తనాలను భద్రపరుచుకోవడమే మన పెద్దలు నేర్పిన ప్రకృతి పాఠం. ఈ చిన్నపాటి మెలకువలే నేలతల్లిని రక్షిస్తూ, బతుకమ్మ పర్యావరణ సంపదను మన పిల్లల చేతుల్లో భద్రంగా ఉంచుతాయి.

పాటల్లో మహిళల గొంతు — తరాలు దాటిన జీవన చరిత్ర

ఆడపడుచులు గొంతు కలిపి పాడుతుంటే పుట్టింటి జ్ఞాపకాలు, అక్కాచెల్లెళ్ల తీపి కబుర్లు, తోబుట్టువుల పట్ల అన్నదమ్ముల బాధ్యత, కురిసిన వర్షాలు, చేతికొచ్చిన పంటలు, ఊరి దేవత కథలు వరుసగా కళ్లముందు కదలాడతాయి. ఇవి ఏ ఒక్కరి సొత్తో కాదు; ఊరూరా గొంతు మారినట్లే పాట పదాలు కూడా కొద్దికొద్దిగా మారుతుంటాయి. అందుకే అచ్చు వేసిన ఏదో ఒక్క పుస్తకంలోని పాఠాన్ని మాత్రమే అంతిమమైన అధికారిక రూపంగా పరిగణించలేం.

పల్లెల్లో పెద్దమ్మలు పాడుతున్నప్పుడు ఆ పాటలను రికార్డు చేయాలనుకుంటే, ముందుగా వారి అనుమతి తీసుకోవడం మర్యాద. వారు ఏ ఊరివారు, ఏ రోజున పాడారు, ఆ పదాల తీరు ఏమిటన్న వివరాలను స్పష్టంగా రాసి పెట్టుకోవాలి. అలాగే ఆధునిక కాపీరైట్ చట్టాల పరిధిలో ఉండే కొత్త పాటల సాహిత్యాన్ని యథాతథంగా కాపీ చేసి ప్రచురించకుండా, వాటిలోని భావాన్ని మాత్రమే సొంత మాటల్లో వివరించడం ఎంతో అవసరం.

నైవేద్యాల వెనుక వ్యవసాయం — వంటింట్లో దాగిన పంటల రుచి

మొదటి రోజు ఎంగిలిపూల నుంచి ఆఖరి సద్దుల బతుకమ్మ దాకా సమర్పించే ప్రసాదాల పేర్లు, చేసే పద్ధతులు ఇంటి ఆచారాన్ని బట్టి మారుతుంటాయి. కొత్తగా దంచిన అటుకులు, పప్పులు, బియ్యం, నువ్వులు, బెల్లం, కమ్మని పాలు, పెరుగుతో పాటు ఘుమఘుమలాడే రకరకాల పిండివంటలు పళ్ళేల్లో చేరుతాయి. ఇవన్నీ నేల ఇచ్చిన పంటలను గౌరవించడానికీ, ఇరుగుపొరుగుతో పంచుకోవడానికీ, వంటింట్లో ఆడవాళ్లు పడే శ్రమను ప్రేమగా ఆస్వాదించడానికీ నిదర్శనాలు.

వండిన ప్రసాదాన్ని ఏమాత్రం వృథా పోనివ్వకుండా తోటివారితో ఆప్యాయంగా పంచుకోవడమే అసలైన పండుగ సంస్కృతి. ఇంట్లో పెద్దల ఆరోగ్య పరిమితులను దృష్టిలో ఉంచుకుని పదార్థాలను వడ్డించడం ఎంతో ముఖ్యం. అలాగే వంటింట్లో పిండి కలపడం, పూలు అందించడం వంటి చిన్న చిన్న సురక్షితమైన పనుల్లో పిల్లలనూ భాగస్వాములను చేస్తే, వారికి చిన్నతనం నుంచే మన సంప్రదాయాలపై చక్కని అనుబంధం ఏర్పడుతుంది.

ఆడబిడ్డల కలయిక — ముంగిట్లో విరిసే సామూహిక బలం

చీకటి పడేవేళ ముంగిట్లో బతుకమ్మను మధ్యలో ఉంచి, ఆడపడుచులు వలయంగా తిరుగుతూ చప్పట్ల తాళంతో పాటలు పాడుతుంటే ఒక కొత్త ఉత్సాహం వెల్లివిరుస్తుంది. ఒకరికొకరు పూలు ఇచ్చుకుంటూ, ఆనందాన్ని పంచుకుంటూ సాగే ఈ వేడుక అందరికీ ఒకేలా ఉండకపోవచ్చు. వారి వయసు, సామాజిక వర్గం, ఉండే ఊరు, పల్లెటూరి వాతావరణమా లేక నగర జీవనమా అన్న దాన్ని బట్టి ఈ అనుభవాల రూపాలు వేర్వేరుగా కనిపిస్తాయి.

పండుగ వెలుగుల వెనుక ఎవరికీ కనిపించని ఆడవాళ్ల కష్టాన్ని ప్రతి ఒక్కరూ గమనించాలి. పొద్దున్నే లేచి పూలు తేవడం, వంటింట్లో పొగచూరి వంటలు చేయడం, పిల్లలను చూసుకోవడం, ఇల్లు సర్దడం, ప్రయాణాలు చేయడం వంటి ఎన్నో భారాలు వారిపైనే పడతాయి. ఈ పనులన్నింటినీ ఇంట్లోని వారందరూ చేదోడువాదోడుగా పంచుకున్నప్పుడే ఆ ఇంట నిజమైన పండుగ సంతోషం, సమానత్వం వెల్లివిరుస్తాయి.

నిమజ్జనం వేళ — చెరువులను కాపాడుకునే బాధ్యత

తోటల్లో విరిసిన సహజమైన పూలతోనే బతుకమ్మను పేర్చుకోవాలి తప్ప ప్లాస్టిక్ పువ్వులు, థర్మాకోల్ పళ్ళేలు, కృత్రిమ రంగులను వాడకపోవడమే మంచిది. పూలు నీటిలో కలవగానే చెరువులన్నీ దానంతట అవే శుద్ధి అయిపోతాయంటూ శాస్త్రీయ ఆధారం లేని హామీలు ఇవ్వలేం. అందుకే నిమజ్జనం విషయంలో అధికారులు ఇచ్చే సూచనలను పాటిస్తూ, నీటిలో వేసిన పూలను తర్వాత ఒడ్డుకు చేర్చి ఎరువుగా లేదా కంపోస్ట్‌గా మార్చే స్థానిక పద్ధతులను అనుసరించడం మన బాధ్యత.

దేవీ నవరాత్రులతో పోలిక — బతుకమ్మకున్న సొంత గుర్తింపు

బతుకమ్మను శరన్నవరాత్రుల సంప్రదాయంతో ముడిపెట్టి చూసినప్పటికీ, దేవీ నవరాత్రుల పురాణ కథలతో దీన్ని పూర్తిగా ఒక్కటిగా కలపలేం. నవరాత్రులు ప్రధానంగా నవదుర్గల పూజ, శాస్త్రోక్త శక్తి ఆరాధన చుట్టూ సాగుతాయి. కానీ బతుకమ్మ పండుగ తెలంగాణ మట్టి వాసనతో, చుట్టూ పూచే పూల జీవవైవిధ్యంతో, మహిళల ఆత్మీయ కలయికతో, వ్యవసాయ జీవన విధానంతో తనదైన ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని, గౌరవాన్ని నిలబెట్టుకుంది.

📖 స్కందమాత – లలితా త్రిపురసుందరి: మాతృత్వం మరియు సౌందర్యజ్ఞానం

ఈ అధ్యాయాలను ఎలా చదవాలి — మీ ఇంటికి సరిపడే దారి

మొదటగా ఈ పరిచయ వ్యాసాన్ని చదివితే పండుగ తేదీలు, తొమ్మిది రోజుల పేర్లు, రకరకాల పూల వివరాలు, పాటల తీరు, నైవేద్యాల వెనుక ఉన్న వ్యవసాయ నేపథ్యం అన్నీ ఒకేచోట స్పష్టంగా అర్థమవుతాయి. ఆ తర్వాత ఒక్కో రోజు వ్యాసాన్ని తీరికగా చదువుకోవచ్చు. అలా చదువుతూ సంకల్పం, పంచుకోవడం, పోషణ, వ్యవసాయం, అనుబంధం, విశ్రాంతి, ప్రకృతి, శ్రేయస్సు, సామూహికత అనే తొమ్మిది విలువలనూ మీ కుటుంబ సంభాషణల్లోకి, రోజువారీ పనుల్లోకి తెచ్చుకోవచ్చు.

ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కో తీరుగా పండుగ జరుపుకునే కుటుంబాలు కూడా ఈ రచనలను ఎంచక్కా ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇంట్లోని పెద్దల అనుభవాన్ని, ఊరి ఆచారాన్ని, స్థానిక పంచాంగాన్ని, ప్రభుత్వ నిమజ్జన నిబంధనలను దృష్టిలో పెట్టుకుని మీ కుటుంబానికి తగినట్లుగా పండుగను ఆచరించవచ్చు. వేర్వేరు పద్ధతుల మధ్య ఏది గొప్ప అనే పోలిక తీసుకురావడం ఈ వ్యాసాల ఉద్దేశం ఎంతమాత్రం కాదు; ఆచారాల వెనుక దాగి ఉన్న అసలైన జీవన విలువలను ప్రతి ఒక్కరూ మనసారా అర్థం చేసుకోవాలన్నదే మా తాపత్రయం.

ఈ వ్యాసాలను మీ కుటుంబ వీలును బట్టి ఏ వరుసలోనైనా చదువుకోవచ్చు. రకరకాల పూల గురించి తెలుసుకోవాలనుకునేవారు పర్యావరణ అధ్యాయం నుంచి మొదలుపెట్టవచ్చు; పాటలు పాడే పెద్దవాళ్లతో ముచ్చటించే ఆసక్తి ఉంటే పాటల విభాగాన్ని ముందుగా చూడవచ్చు. ఇక ఇంట్లోని పిల్లలైతే ప్రతి రోజూ వచ్చే పట్టికను గమనించి ఒక పువ్వును గుర్తించడం, ఒక వంటకాన్ని రుచి చూడటం, ఒక మంచి పనిని సాధన చేయడం నేర్చుకోవచ్చు. అలా ఈ రాతలు పుస్తకంతో ఆగిపోకుండా ఇంట్లో అందరూ కలిసి మాట్లాడుకునే అనుబంధంగా మారతాయి.

ఇందులో పేర్కొన్న తేదీలు 2026 నాటికే పరిమితమైనప్పటికీ, వీటి వెనుక ఉన్న తాత్విక సందేశం మాత్రం ప్రతి ఏటికీ తోడుగా నిలుస్తుంది. వచ్చే సంవత్సరం పంచాంగం ప్రకారం తిథులు మారినప్పుడు, కేవలం ఆ తేదీలను మాత్రమే మార్చుకుని స్థానిక మార్గదర్శకాలను జత చేసుకుంటే సరిపోతుంది. అలాగే కథలు, పాటలు, పూల వివరాల్లో ఇంకేదైనా కొత్త విషయం తెలిసినప్పుడు, దాని మూలాలను నమోదు చేసుకుంటూ పాత రాతలను గౌరవంగా సరిదిద్దుకుంటూ ముందుకు సాగవచ్చు.

బతుకమ్మ పండుగ లోతులను చూడటానికి మనకు మూడు చూపులు కావాలి. మొదటిది, పండుగను ఇంట్లో ఎలా జరుపుకోవాలో పెద్దలు నేర్పే కుటుంబ అనుభవం; రెండవది, ఏ కాలంలో, ఏ పల్లెలో ఈ వేడుక ఎలా వర్ధిల్లిందో చెప్పే సామాజిక చరిత్ర; మూడవది, నేటి తరానికి ఈ పండుగ అందించే పర్యావరణ స్పృహ, బంధాల విలువ. ఈ మూడు కోణాలు వేర్వేరుగా కనిపించినప్పటికీ, ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకుని బతుకమ్మ అసలు రూపాన్ని సంపూర్ణంగా మన కళ్లముందు నిలబెడతాయి.

ఈ అక్షరాలు కేవలం సమాచారాన్ని అందించి ముగిసిపోయేవి కావు. ఇంట్లోని అమ్మమ్మల దగ్గరకు వెళ్లి పాత సంగతులు అడిగి తెలుసుకోవాలని, వాకిట్లో పూసే పువ్వులను శ్రద్ధగా గుర్తించాలని, పెద్దల అనుమతితో పాటలను రికార్డు చేయాలని, చేసిన పిండివంటలను పక్కింటివారితో పంచుకోవాలని, నిమజ్జనం అయ్యాక చెరువు గట్టును శుభ్రంగా ఉంచాలని పాఠకుడి గుండెను తట్టి లేపుతాయి. అలా చదివిన మాట చేతల్లోకి మారినప్పుడే, ఆ సంస్కృతి మరో తరానికి సజీవమైన జ్ఞాపకంగా అందుతుంది.

తొమ్మిది రోజుల పండుగ ప్రయాణం — రోజుకో ఆలోచన

రోజు	పేరు	కేంద్ర భావం
1	ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ	సంకల్పం
2	అటుకుల బతుకమ్మ	పంచుకోవడం
3	ముద్దపప్పు బతుకమ్మ	పోషణ
4	నానబియ్యం బతుకమ్మ	వ్యవసాయ జీవితం
5	అట్ల బతుకమ్మ	అనుబంధం
6	అలిగిన బతుకమ్మ	విశ్రాంతి
7	వేపకాయల బతుకమ్మ	ప్రకృతి
8	వెన్నముద్దల బతుకమ్మ	శ్రేయస్సు
9	సద్దుల బతుకమ్మ	సామూహికత

ఈ వరుసలో వచ్చే వ్యాసాలు — మీ కోసమే ప్రత్యేకం

రోజువారీ వ్యాసాలు

• ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ
• అటుకుల బతుకమ్మ
• ముద్దపప్పు బతుకమ్మ
• నానబియ్యం బతుకమ్మ
• అట్ల బతుకమ్మ
• అలిగిన బతుకమ్మ
• వేపకాయల బతుకమ్మ
• వెన్నముద్దల బతుకమ్మ
• సద్దుల బతుకమ్మ

Evergreen వ్యాసాలు

• బొడ్డెమ్మ నుంచి బతుకమ్మ వరకు — బాలికలు, మట్టి, పూల సంప్రదాయం
• బతుకమ్మ పాటల్లో తెలంగాణ చరిత్ర — జానపద గాథలు, మౌఖిక సాహిత్యం
• తంగేడు నుంచి గునుగు వరకు — బతుకమ్మ పూల వైవిధ్యం, పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత

📖 కూష్మాండ – మహాచండీ: సృష్టిశక్తి మరియు ధర్మరక్షణ

ముగింపు

పొలాల గట్ల వెంట పూలను సేకరించే చేతుల్లో నేలతల్లి జ్ఞానం ఉంది; గొంతు కలిపి పాడే తీపి స్వరంలో తరతరాల కుటుంబ చరిత్ర నిండి ఉంది; ముంగిట్లో వలయంగా నిలిచే ఆడబిడ్డల కలయికలో సమానత్వపు జ్ఞాపకం సజీవంగా ఉంది. క్యాలెండర్ మారినప్పుడల్లా బతుకమ్మ కొత్త తేదీలతో వచ్చినా, దాని అంతరార్థమైన ప్రకృతి గౌరవాన్ని, నలుగురితో పంచుకోవడాన్ని, స్త్రీల గొంతును, నేలను నీటిని కాపాడుకునే పర్యావరణ బాధ్యతను ముందు తరాలకు అందించడం పూర్తిగా మన చేతుల్లోనే ఉంది.

---

రచయిత: A. Ravinder, RamthaMedia | మూలాలను పరిశీలించి, మానవ సంపాదక సమీక్షతో సిద్ధం చేసిన వ్యాసం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

బతుకమ్మ 2026లో ఎప్పుడు ప్రారంభమవుతుంది?

పంచాంగ క్రమంలో ఎంగిలిపూల బతుకమ్మను అక్టోబర్ 10గా, తెలంగాణ ప్రభుత్వ క్యాలెండర్‌లో సద్దుల బతుకమ్మను అక్టోబర్ 18గా చూపిస్తున్నారు. స్థానిక పంచాంగాన్ని ధృవీకరించాలి.

బతుకమ్మ పూలకు ఒకే జాబితా ఉందా?

లేదు. ప్రాంతం, ఋతువు, అందుబాటులోని స్థానిక పూల ఆధారంగా జాబితా మారుతుంది.

బతుకమ్మ పుట్టుక చరిత్ర ఖచ్చితంగా తెలుసా?

ఒకే నిర్ధారిత పుట్టుక లేదు. జానపద గాథలు, శక్తి ఆరాధన, వ్యవసాయ జీవితం, ప్రాంతీయ చరిత్ర వేర్వేరు స్థాయిలుగా పరిశీలించాలి.

బతుకమ్మ పాటలు చరిత్రను ఎలా చెబుతాయి?

పాటలు మౌఖిక సాహిత్యంగా కుటుంబం, పంట, సంబంధాలు, గ్రామం, మహిళల అనుభవాలను జ్ఞాపకంగా నిలుపుతాయి.

పర్యావరణ అనుకూల బతుకమ్మ ఎలా చేయాలి?

సహజ పూలు, ప్లాస్టిక్ రహిత అలంకరణ, రసాయన రంగుల నివారణ, అధికారిక నిమజ్జన పద్ధతి, పూల కంపోస్టింగ్ పాటించాలి.

బతుకమ్మ మరియు దేవీ నవరాత్రులు ఒకటేనా?

కాదు. పరస్పర సంబంధం ఉన్నా వాటి పురాణ, జానపద, ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు వేర్వేరు.

మూలాలు

ఈ పిల్లర్ తెలంగాణ ప్రభుత్వ అధికారిక క్యాలెండర్, హైదరాబాద్ జిల్లా అధికారిక బతుకమ్మ పేజీ, తెలంగాణ టూరిజం సమాచారాన్ని ప్రాథమిక సూచికలుగా ఉపయోగిస్తుంది. స్థానిక ఆచారాలు, పాటలు, పూల జాబితాలు ప్రాంతానుసారం మారవచ్చని గుర్తించాలి.

తెలంగాణ 2026 అధికారిక క్యాలెండర్

హైదరాబాద్ జిల్లా — బతుకమ్మ

తెలంగాణ టూరిజం — పండుగలు