పరమశివుడు ఇచ్చిన వరం ప్రకారం ముందుగా యముడిని పూజిస్తేనే యాత్ర సఫలమై సంపూర్ణ మోక్షం లభిస్తుంది మరియు అకాల మృత్యు భయాలు తొలగిపోతాయి.
తెలంగాణలోని జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లాలో, దట్టమైన అడవులు, పవిత్ర నదీ ప్రవాహాల మధ్య కొలువై ఉన్న పరమ పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రం కాళేశ్వరం. దక్షిణ కాశీగా, త్రిలింగ దేశపు క్షేత్రాలలో ఒకటిగా దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ పుణ్యభూమికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తి ఉంది. ప్రస్తుతం ఇక్కడ జరుగుతున్న సరస్వతి నది అంత్య పుష్కరాల (మే 21 – జూన్ 1) సందర్భంగా ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించుకోవడం అత్యంత పుణ్యప్రదంగా భావిస్తారు. ఈ నేపథ్యంలో, కాళేశ్వర ముక్తి క్షేత్ర విశేషాలు, ఇక్కడి ఆలయాల ప్రాముఖ్యత మరియు భక్తుల కోసం దర్శన వివరాలను ఇక్కడ లోతుగా తెలుసుకుందాం.
ఒకే పానవట్టంపై రెండు లింగాలు: కాళేశ్వరం ముక్తేశ్వర స్వామి ప్రత్యేకత
ప్రపంచంలో మరెక్కడా, ఏ శైవ క్షేత్రంలోనూ లేని విధంగా, కేవలం కాళేశ్వరం పుణ్యభూమిపై మాత్రమే దర్శనమిచ్చే అత్యంత అద్భుతమైన, అరుదైన ఆధ్యాత్మిక విశేషం ఒకే పానవట్టంపై రెండు శివలింగాలు కొలువై ఉండటం. ఇక్కడి గర్భాలయంలో పరమశివుడు, యమధర్మరాజు పక్కపక్కనే ఉంటూ భక్తులకు ముక్తిని ప్రసాదిస్తున్నారు.
- ముక్తేశ్వరుడు (సాక్షాత్తు ఆ పరమశివుడు): ఇక్కడి పానవట్టంపై కుడివైపున కొలువై ఉన్న లింగాన్ని ముక్తేశ్వర స్వామిగా పూజిస్తారు. ఈ శివలింగానికి ఒక విలక్షణమైన నాసికారంధ్రం (ముక్కు రంధ్రం వంటి అమరిక) ఉంటుంది. శతాబ్దాలుగా ఈ లింగానికి భక్తులు, అర్చకులు ఎన్ని వేల లీటర్ల నీరు, పాలు, పంచామృతాలతో అభిషేకం చేసినా ఆ రంధ్రం అస్సలు నిండకపోవడం ఇక్కడి భూగర్భ శాస్త్రీయ అద్భుతం. ఈ అభిషేక ద్రవ్యాలన్నీ ఆ రంధ్రం గుండా నేరుగా భూగర్భ మార్గంలో ప్రవహించి, ఇక్కడి త్రివేణీ సంగమంలోని గోదావరి నదిలో కలుస్తాయని భక్తుల నిశ్చల విశ్వాసం.
- కాళేశ్వరుడు (లింగ రూపంలో యముడు): అదే పానవట్టంపై ఎడమవైపున యమధర్మరాజు ‘కాళేశ్వరుడు’ అనే పేరుతో భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు. పురాణ కథల ప్రకారం, లోకంలో జీవుల పాపాలు పెరిగిపోయి, నరకలోకం పాపాత్ములతో నిండిపోతున్న తరుణంలో.. జీవులకు నరక బాధల నుండి విముక్తి కల్పించే మార్గాన్ని చూపమని యముడు ఇక్కడి అడవుల్లో పరమశివుని కోసం ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. యముని భక్తికి మెచ్చిన భోళాశంకరుడు, అతనికి తన పక్కనే స్థానం కల్పించి, ఇద్దరూ ఒకే పానవట్టంపై అర్చనలుందుకునేలా ఇక్కడ అవతరించాడు.
ముందుగా యముడికే పూజ.. ఎందుకు?
స్థానిక వేద పండితుల వివరాల ప్రకారం మరియు క్షేత్ర పురాణం ప్రకారం, ఈ ఆలయానికి వచ్చే భక్తులు ప్రధాన దైవమైన ముక్తేశ్వరుడి (శివుడు) కన్నా ముందుగా పక్కనే ఉన్న కాళేశ్వరుడిని (యముడు) దర్శించుకుని, ధూపదీప నైవేద్యాలతో పూజించాలి. తపస్సు చేసిన సమయంలో యమునికి పరమశివుడు స్వయంగా ఒక విశేషమైన వరాన్ని ఇచ్చాడు. దాని ప్రకారం, ఎవరైతే కాళేశ్వరం క్షేత్రాన్ని దర్శించుకుని, ముందుగా యముడిని ప్రసన్నం చేసుకుని, ఆ తర్వాతే శివునికి అభిషేకం చేస్తారో.. వారికి మాత్రమే సంపూర్ణ మోక్షం సిద్ధిస్తుంది. అలా కాని పక్షంలో ఆ యాత్ర నిష్ఫలమవుతుంది. ముందుగా యముడిని పూజించడం వల్ల భక్తులకు అకాల మృత్యు భయాలు, నరక బాధలు, తీవ్ర అనారోగ్య సమస్యలు తొలగిపోతాయి. జీవుడికి జీవించి ఉండగా భోగాలను, మరణానంతరం ముక్తిని ప్రసాదించే అద్భుతమైన క్షేత్రం కాబట్టే, దీనిని సనాతన ధర్మంలో ‘ముక్తి క్షేత్రం’ అని అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో పిలుచుకుంటారు.
కాళేశ్వరం త్రివేణీ సంగమం మరియు సరస్వతి నది ప్రాముఖ్యత
కాళేశ్వరం వద్ద గోదావరి నది, దాని ఉపనది అయిన ప్రాణహిత నదులు కలుస్తాయి. అయితే, అంతర్వాహినిగా (భూగర్భం నుండి) సరస్వతి నది కూడా ఇక్కడే కలుస్తుందని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. అందుకే ఈ ప్రాంతాన్ని ‘త్రివేణీ సంగమం’ అంటారు.
ఈ క్షేత్రం ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇక్కడ ప్రవహించే సరస్వతి నది తీరాన అంత్య పుష్కరాల వేళ స్నానం ఆచరించి, చదువుల తల్లి అయిన సరస్వతి దేవిని మరియు సమీపంలోని ఆది ముక్తేశ్వర ఆలయాన్ని దర్శించుకుంటే పిల్లలకు విద్యాబుద్ధులు లభిస్తాయని, జ్ఞాన వికాసం కలుగుతుందని భక్తుల బలమైన విశ్వాసం.
📊 ఆలయ దర్శన వివరాలు మరియు సమయాలు
క్షేత్రస్థాయిలో దర్శనం చేసిన భక్తుల అనుభవం ప్రకారం, పండుగలు మరియు పుష్కరాల సమయంలో రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటుంది కాబట్టి ఉదయపు వేళల్లో దర్శనానికి వెళ్లడం ఉత్తమం.
- ఆలయ తెరిచే సమయాలు: ప్రతిరోజూ ఉదయం 04:30 గంటల నుండి రాత్రి 09:00 గంటల వరకు ఆలయం తెరిచి ఉంటుంది.
- అభిషేకాలు మరియు పూజలు: ఉదయం 05:30 గంటల నుండి ముక్తేశ్వర స్వామికి భక్తుల చేతుల మీదుగా స్వయంగా అభిషేకాలు చేసుకునే అవకాశం కల్పిస్తారు.
- మంగళ హారతి & నైవేద్యం: మధ్యాహ్నం 12:30 గంటల నుండి 01:30 గంటల వరకు స్వామివారికి మహానైవేద్యం, విరామ సమయం ఉంటుంది.
కాళేశ్వర క్షేత్రంలో యమకోణం: పాప విముక్తిని ప్రసాదించే అద్భుత ఘట్టం
కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయ ప్రాకారంలో ఉన్న విశేషాలలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందినది, భక్తులను అమితంగా ఆకర్షించేది “యమకోణం”. ఒకే పానవట్టంపై కొలువై ఉన్న కాళేశ్వర-ముక్తేశ్వరులను దర్శించుకున్న తర్వాత, ఆలయ ఆవరణలో ఉన్న ఈ యమకోణాన్ని దాటడం ఇక్కడి యాత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టంగా భక్తులు భావిస్తారు.
యమకోణం అంటే ఏమిటి? దాని నిర్మాణం ఎలా ఉంటుంది?
కాళేశ్వరం ఆలయంలోని యమకోణం అనేది రాతితో నిర్మించిన ఒక ఇరుకైన సురంగం లేదా ఒక చిన్న గుహ లాంటి నిర్మాణం. ఇది ఎంత ఇరుగ్గా ఉంటుందంటే, సాధారణంగా మనుషులు నిలబడి లేదా వంగి దీని గుండా వెళ్లడం అసాధ్యం. స్థానిక పండితుల వివరాల ప్రకారం, మనిషి జన్మ ఎత్తిన తర్వాత నరకలోకంలో యమధర్మరాజు విధించే శిక్షలు, అక్కడి ఇరుకైన మార్గాలలో జీవుడు పడే వేదనలను ప్రతీకాత్మకంగా స్మరింపజేసేలా ఈ కోణం నిర్మించబడింది.
మోకాళ్లపై ప్రాకుతూ వెళ్లే విశేష పూజా విధానం
భక్తుల అనుభవం ప్రకారం, ఈ యమకోణాన్ని దాటడానికి ఒక ప్రత్యేకమైన పద్ధతి ఉంది.
- సాష్టాంగ ప్రణామ స్థితి / మోకాళ్లపై ప్రాకడం: భక్తులు తమ శరీర పరిమాణాన్ని బట్టి, మోకాళ్లపై మరియు చేతులపై భారమంతా వేసి, పడుకుని పాకుతూ (దొర్లుతూ లేదా వీగుతూ) ఈ ఇరుకైన రాతి మార్గం గుండా అవతలి వైపునకు రావాల్సి ఉంటుంది.
- నామ స్మరణ: ఈ కోణంలో ప్రవేశించినప్పుడు భక్తులు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో శివనామ స్మరణ లేదా యమధర్మరాజును స్మరిస్తూ ముందుకు సాగుతారు. ఎంతటి లావుపాటి వారైనా, భక్తితో స్వామిపై భారం వేసి ప్రయత్నిస్తే సులువుగా దీని నుండి బయటపడటం ఇక్కడి ఆధ్యాత్మిక అద్భుతం.
యమకోణం దాటడం వెనుక ఉన్న ఆధ్యాత్మిక నమ్మకం
శాస్త్రాల ప్రకారం, మనిషి తెలిసి తెలియక చేసిన పాపాల వల్ల మరణానంతరం నరకలోక ప్రవేశం చేయాల్సి వస్తుందని, అక్కడ యమపురిలో అనేక కష్టాలు పడాల్సి ఉంటుందని గరుడ పురాణం చెబుతోంది.
సంప్రదాయంగా విశ్వసించేది ఏమిటంటే.. ఎవరైతే కాళేశ్వరం క్షేత్రంలో భక్తితో ఈ యమకోణం గుండా మోకాళ్లపై ప్రాకుతూ, కష్టపడి అవతలి వైపునకు వస్తారో, వారికి మరణానంతరం నరకలోక బాధలు తప్పుతాయి. జీవించి ఉండగానే నరకయాతనను ఇక్కడ ప్రతీకాత్మకంగా అనుభవించడం ద్వారా, రాబోయే జన్మల్లోని లేదా మరణానంతర పాప శిక్షల నుండి విముక్తి లభించి, నేరుగా శివలోక ప్రాప్తి (మోక్షం) సిద్ధిస్తుందని భక్తుల నిశ్చల విశ్వాసం.
అందుకే కాళేశ్వరం వచ్చే ప్రతి ఒక్క భక్తుడు ఈ యమకోణాన్ని దాటి, తమకు అకాల మృత్యు భయం, నరక బాధలు తొలగిపోవాలని ఆ కాళేశ్వరుడిని వేడుకుంటారు. పుష్కరాల రద్దీ సమయంలో ఈ యమకోణంగుండా దాటడం నిలిపివేయవచ్చును.
కాళేశ్వరం యమకోణం పక్కన నిర్వహించే ప్రత్యేక పూజలు – నవగ్రహ, శని దోష నివారణలు
కాళేశ్వర క్షేత్రంలో యమకోణం దాటిన తర్వాత, దాని పరిసర ప్రాంతంలో భక్తులు ఆచరించే ప్రత్యేక పూజలకు, హోమాలకు అత్యంత విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. సాధారణంగా జాతకంలో తీవ్రమైన అరిష్టాలు ఉన్నవారు, అకాల మృత్యు భయంతో బాధపడేవారు ఈ ప్రదేశంలో ప్రత్యేక కైంకర్యాలు నిర్వహిస్తుంటారు.
1. యమధర్మరాజు ప్రత్యేక అర్చనలు (ఆయుష్షు వృద్ధి కోసం)
యమకోణానికి అత్యంత సమీపంలో యమధర్మరాజు అనుగ్రహం కోసం భక్తులు ప్రత్యేక అర్చనలు జరిపిస్తారు. జాతకంలో అపమృత్యు దోషాలు (అనుకోకుండా జరిగే ప్రమాదాలు), తీవ్రమైన అనారోగ్య సమస్యలు ఉన్నప్పుడు, ఇక్కడ నల్ల నువ్వులు, యమ గాయత్రీ మంత్రాలతో పూజలు చేయిస్తారు. దీనివల్ల యమభయం తొలగిపోయి, పూర్ణ ఆయుష్షు లభిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం.
2. శని దోష నివారణ పూజలు (నువ్వుల నూనెతో దీపారాధన)
పురాణాల ప్రకారం శనిదేవుడు, యమధర్మరాజు ఇద్దరూ సోదరులు (సూర్య పుత్రులు). కాబట్టి, యమకోణం పక్కన శని దోష నివారణ పూజలు చేయడం అత్యంత ఫలప్రదంగా భావిస్తారు.
- భక్తులు ఇక్కడ నల్లటి వస్త్రంలో నువ్వులను మూటగట్టి, ప్రమిదల్లో ఉంచి, నువ్వుల నూనెతో దీపాలు వెలిగిస్తారు.
- ఏల్నాటి శని, అర్ధాష్టమ శని లేదా శని మహాదశ నడుస్తున్న వారు ఈ ప్రదేశంలో శని శ్లోకాలు పఠించడం వల్ల శని దేవుని ఆగ్రహం చల్లారి, జీవితంలో ఉన్న అడ్డంకులు తొలగిపోతాయని స్థానిక పండితుల వివరాల ప్రకారం తెలుస్తోంది.
3. నవగ్రహ శాంతి పూజలు
యమకోణ పరిసరాల్లో ఉన్న నవగ్రహ మండపం వద్ద భక్తులు నవగ్రహ శాంతి పూజలు, జపాలు నిర్వహిస్తారు. నవగ్రహాల దోషాల వల్ల వ్యాపారంలో నష్టాలు, కుటుంబంలో కలహాలు ఎదుర్కొంటున్న వారు.. తొమ్మిది రకాల ధాన్యాలను (నవధాన్యాలు) సమర్పించి ప్రదక్షిణలు చేస్తారు. ఈ ప్రదేశంలో ఉన్న ఆధ్యాత్మిక తరంగాల వల్ల గ్రహ దోషాల తీవ్రత తగ్గుతుందని భక్తుల అనుభవం ప్రకారం చెబుతుంటారు.
4. కాలసర్ప దోషం మరియు రాహు-కేతు పూజలు
జాతకంలో కాలసర్ప దోషం ఉన్నవారు లేదా రాహు, కేతు గ్రహాల వల్ల వివాహం ఆలస్యం కావడం, సంతాన లేమి వంటి సమస్యలు ఎదుర్కొనేవారు ఇక్కడ నాగ ప్రతిమలకు ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహిస్తారు. త్రివేణీ సంగమమైన ఈ ముక్తి క్షేత్రంలో, యమకోణం సాక్షిగా చేసే ఈ రాహు-కేతు జపాలు జాతకంలోని సర్ప దోషాలను సమూలంగా నివారిస్తాయని భక్తుల నిశ్చల విశ్వాసం.
⚠ గమనిక ఈ పూజా వివరాలు క్షేత్ర సాంప్రదాయాల ఆధారంగా భక్తుల అవగాహన కోసం అందించబడినవి. పుష్కరాల రద్దీ సమయంలో ఈ ప్రత్యేక పూజల సమయాలలో మార్పులు ఉండవచ్చు లేదా లేకపోవచ్చు, కాబట్టి, ఆలయ సమాచార కేంద్రాన్ని సంప్రదించగలరు.
కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయ దర్శన సమయాలు, లడ్డూ ప్రసాదం వివరాలు
త్రివేణీ సంగమ తీరాన, దక్షిణ కాశీగా విరాజిల్లుతున్న కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి క్షేత్రానికి వచ్చే భక్తుల సౌకర్యార్థం ఆలయ దైనందిన దర్శన వేళలు, ప్రత్యేక పూజా సమయాలు మరియు ఇక్కడి విశేష ప్రసాదాల వివరాలను ఇక్కడ సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం. ప్రస్తుతం జరుగుతున్న సరస్వతి నది అంత్య పుష్కరాల రద్దీని దృష్టిలో ఉంచుకుని, భక్తులు తమ ప్రయాణాన్ని ఈ సమయాలకు అనుగుణంగా ప్లాన్ చేసుకోవడం ఉత్తమం.
కాళేశ్వరం ఆలయ దైనందిన దర్శన సమయాలు (Daily Temple Timings)
కాళేశ్వరం ఆలయంలో ప్రతిరోజూ తెల్లవారుజాము నుండే దైవకార్యాలు ప్రారంభమవుతాయి. సాధారణ రోజులతో పోలిస్తే పండగలు, పుష్కరాల సమయంలో దర్శన వేళల్లో స్వల్ప మార్పులు ఉంటాయి.
- తెల్లవారుజామున 04:30 గంటలకు: ఆలయ తలుపులు తెరుస్తారు (సుప్రభాత సేవ, మంగళవాయిద్యాలు).
- ఉదయం 04:30 నుండి 05:30 వరకు: ముక్తేశ్వర స్వామి, కాళేశ్వర స్వామివార్లకు మరియు ఇతర ఉపాలయాల దేవతలకు నిర్మాల్య విసర్జన, అభిషేకాలు మరియు ఉషఃకాల పూజలు నిర్వహిస్తారు.
- ఉదయం 05:30 నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 వరకు: భక్తులకు సర్వదర్శనం మరియు నిత్య కల్యాణాలు, అర్చనలు, భక్తుల చేతుల మీదుగా జరిగే స్వయం అభిషేకాలు సాగుతాయి.
- మధ్యాహ్నం 12:30 నుండి 01:30 వరకు: స్వామివారికి మహానైవేద్యం సమర్పిస్తారు. ఈ సమయంలో గర్భాలయ దర్శనాలు తాత్కాలికంగా నిలిపివేయబడతాయి.
- మధ్యాహ్నం 01:30 నుండి రాత్రి 08:00 వరకు: తిరిగి భక్తులకు సర్వదర్శనాలు, అర్చనల కొరకు ఆలయం తెరిచి ఉంటుంది.
- రాత్రి 08:00 నుండి 09:00 వరకు: స్వామివారికి రాత్రి పూజ, పవళింపు సేవ నిర్వహిస్తారు. రాత్రి 09:00 గంటలకు ఆలయ ద్వారాలు మూసివేస్తారు.
కాళేశ్వరం లడ్డూ ప్రసాదం మరియు నిత్య అన్నదాన వివరాలు
శివయ్య దర్శనం తర్వాత భక్తులు ఇక్కడి పవిత్ర ప్రసాదాన్ని స్వీకరించడాన్ని ముక్తి మార్గంగా భావిస్తారు. కాళేశ్వరం దేవస్థానం భక్తుల కోసం ప్రత్యేకమైన ప్రసాదాలను అందుబాటులో ఉంచింది.
నోరూరించే లడ్డూ ప్రసాదం
భక్తుల అనుభవం ప్రకారం, కాళేశ్వరం ఆలయ లడ్డూ ప్రసాదానికి ఒక ప్రత్యేకమైన రుచి ఉంటుంది. స్వచ్ఛమైన నెయ్యి, ఏలకులు, జీడిపప్పుతో సాంప్రదాయ పద్ధతిలో ఆలయ వంటశాల (పోటు) లో అర్చకుల పర్యవేక్షణలో ఈ లడ్డూలను తయారు చేస్తారు. స్వామివారికి నైవేద్యంగా సమర్పించిన ఈ ప్రసాదాన్ని భక్తులు తమ ఇళ్లకు తీసుకెళ్లేందుకు ప్రత్యేక కౌంటర్ల ద్వారా దేవస్థానం వారు విక్రయిస్తారు. లడ్డూతో పాటు పులిహోర ప్రసాదం కూడా ఇక్కడ లభిస్తుంది.
నిత్య అన్నదాన పథకం
క్షేత్రస్థాయిలో దర్శనం చేసిన భక్తుల వివరాల ప్రకారం.. దూరాభారాల నుండి వచ్చే యాత్రికుల ఆకలి తీర్చడానికి దేవస్థానం వారు ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్నం ఉచిత నిత్య అన్నదాన కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తారు. శుచిగా, రుచిగా వడ్డించే ఈ అన్నప్రసాదాన్ని స్వీకరించడం స్వామివారి కృపగా భక్తులు భావిస్తారు. పుష్కరాల వంటి విశేష దినాల్లో అన్నదాన సదుపాయాన్ని మరింత విస్తృతం చేస్తారు.
📊 ప్రసాదాలు – ధరల పట్టిక (అంచనా)
| ప్రసాదం రకం | బరువు (గ్రాముల్లో) | ధర (రూపాయల్లో) |
| విశేష లడ్డూ ప్రసాదం | 100 గ్రా. | ₹20/- |
| పెద్ద లడ్డూ ప్రసాదం | 250 గ్రా. | ₹50/- |
| పులిహోర ప్రసాదం | 150 గ్రా. | ₹15/- |
గమనిక: ఆలయ కమిటీ నిర్ణయాల ప్రకారం ధరల్లో స్వల్ప మార్పులు ఉండే అవకాశం ఉంది.
హైదరాబాద్ నుండి కాళేశ్వరం ఎలా చేరుకోవాలి?
భాగ్యనగరం నుండి కాళేశ్వర క్షేత్రానికి వెళ్లే భక్తులకు రవాణా సదుపాయాలు చాలా సులువుగా అందుబాటులో ఉన్నాయి.
- రోడ్డు మార్గం (బస్సు ద్వారా): హైదరాబాద్ (MGBS/JBS) నుండి వరంగల్, భూపాలపల్లి మీదుగా కాళేశ్వరానికి నేరుగా ఆర్టీసీ బస్సులు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ప్రయాణ దూరం సుమారు 260 కి.మీ నుండి 290 కి.మీ (రూట్ బట్టి). సొంత వాహనాల్లో వెళ్లేవారు దాదాపు 5 నుండి 6 గంటల్లో చేరుకోవచ్చు.
- రైలు మార్గం: కాళేశ్వరానికి నేరుగా రైల్వే స్టేషన్ లేదు. హైదరాబాద్ నుండి వచ్చే వారు రామగుండం లేదా వరంగల్/కాజీపేట స్టేషన్లలో దిగాలి. అక్కడ నుండి బస్సులు లేదా ప్రైవేట్ టాక్సీల ద్వారా 90 కి.మీ దూరంలో ఉన్న కాళేశ్వరం చేరుకోవచ్చు.
👉 ఇంకా తెలుసుకోండి → జూన్ 2 నుండి ప్రారంభం కానున్న యమునా నది పుష్కరాల ముఖ్యమైన తేదీలు మరియు ఉత్తర భారత క్షేత్రాల యాత్రా వివరాల కోసం ఇక్కడ చదవండి.
⚠ గమనిక ఈ సమాచారం కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి దేవస్థాన సంప్రదాయాలు మరియు క్షేత్ర మహాత్మ్యం ఆధారంగా భక్తుల అవగాహన కోసం అందించబడినది. పుష్కరాల సమయంలో దర్శన సమయాలలో జరిగే మార్పులను ఆలయ అధికారులు ప్రకటించే సూచనలను బట్టి గమనించగలరు.
