మానవ జీవితంలో ఎదురయ్యే అనంతమైన కష్టాలకు, సుఖదుఃఖాలకు, జనన మరణ చక్రానికి అసలైన ముగింపు ఎక్కడ దొరుకుతుంది? మనిషి అజ్ఞానపు అంధకారం నుండి బయటపడి శాశ్వతమైన శాంతిని ఎలా పొందగలడు? ఈ లోకంలోకి అసలు ‘ఆత్మజ్ఞానం’ అనేది ఎలా అవతరించింది? సాక్షాత్తూ సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు, తన మానస పుత్రుడైన వశిష్ఠ మహర్షిని ఎందుకు శపించాడు? ఇలాంటి ఎన్నో అత్యంత ఆసక్తికరమైన, గహనమైన ప్రశ్నలకు సమాధానమే యోగవాసిష్ఠంలోని “జ్ఞానావతరణము” అనే ఈ అద్భుత ఘట్టం.
శ్రీరామచంద్రుడికి ఆత్మజ్ఞానాన్ని బోధించే క్రమంలో, వశిష్ఠ మహర్షి సృష్టి రహస్యాలను, పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని, తన జన్మ వృత్తాంతాన్ని అత్యంత సులభశైలిలో, సోదాహరణంగా వివరించిన తీరును ఇప్పుడు మనం సమగ్రంగా తెలుసుకుందాం.
బ్రహ్మతత్త్వ స్వరూపం: సృష్టికి మూలమైన ఆ సత్యం ఏమిటి?
సభామండపంలో ఆసీనుడై ఉన్న వశిష్ఠ మహర్షి, శ్రీరాముని వైపు చూస్తూ ఆత్మజ్ఞాన బోధను ఈ విధంగా ప్రారంభించాడు.
“ఓ రామచంద్రా! ఈ సృష్టికంతటికీ మూలమైన ‘బ్రహ్మతత్త్వము’ స్వయం ప్రకాశమైనది. అంటే దానికి ప్రకాశించడానికి వేరొకరి వెలుగు అవసరం లేదు, అది తనకు తానే ప్రకాశిస్తుంది. ఆ తత్త్వం అనిర్దేశ్యమైనది, అనగా ఇది ఇట్లా ఉంటుంది అని మాటలతో చెప్పడానికి వీలుకానిది. అది మనిషి యొక్క మనస్సుకు, వాక్కులకు (మాటలకు) పూర్తిగా అతీతమై ఉన్నది. ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వమే ‘సత్-చిత్-ఆనంద’ రూపమున ఈ సృష్టి అంతటా సర్వత్రా వెలుగొందుచున్నది. వాస్తవానికి ఆ బ్రహ్మతత్త్వం యొక్క సత్తా (ఉనికి) వల్లనే, సృష్టిలోని తదితర వస్తువులన్నీ, ప్రాణులన్నీ వెలుగొందుచున్నాయి.
ఆ బ్రహ్మతత్త్వమే భవిష్యత్తునందు ‘నియతి’ (కాలక్రమం లేదా విధి) అని కూడా వ్యవహరించబడుచున్నది. ఈ జగత్తులో జరిగే సమస్త కార్య-కారణ స్వరూపము (Cause and Effect) కూడా ఆ పరబ్రహ్మమే అయి ఉన్నది.
అద్దం మరియు సూర్యుని ఉదాహరణ: ఇక్కడ సామాన్యులకు వచ్చే పెద్ద సందేహం.. అంతా ఆ బ్రహ్మమే అయినప్పుడు, ఈ సృష్టిలో ఇన్ని కోట్ల ప్రాణులు, ఇన్ని విభిన్నమైన వస్తువులు ఎందుకు కనిపిస్తున్నాయి? దానికి వశిష్ఠుడు అద్భుతమైన ఉదాహరణ చెప్పాడు.
“ఒక అద్దంలో మనకు దృశ్య ప్రతిబింబము (Reflection) ఎట్లైతే కనిపిస్తుందో, అలాగే అనేక నదులు, తటాకాలు (చెరువులు), కొలనులలో ఉన్న నీటిలో ఒకే సూర్యబింబము అనేక ప్రతిబింబాలుగా ఎట్లాగైతే ప్రకాశిస్తుందో.. అదే విధంగా ఆ ఒక్క పరబ్రహ్మమే ‘నీవు-నేను-అతడు’ ఇత్యాది పేర్లతో ఖండితముల వలె (విభజించబడిన ముక్కల వలె) ప్రకటితమగుచున్నది. వాస్తవానికి అక్కడ ముక్కలు కాలేదు, కానీ ద్రష్ట (చూసేవాడి) యొక్క దృష్టి చమత్కారం వల్లనే అది అట్లు ప్రాప్తిస్తోంది (కనిపిస్తోంది)” అని మహర్షి వివరించాడు.
అజ్ఞానం వల్ల జీవుడు ఎలా బంధించబడుతున్నాడు?
ఈ మానవ దేహంలో ఉన్న జీవుడు వాస్తవానికి స్వభావ సిద్ధంగా ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపుడే!. కానీ అజ్ఞానం కారణంగా లేదా మాటలకు అందని (అనిర్వచనీయమైన) ‘మాయ’ కారణంగా.. “నేను కేవలం ఒక జీవుడను, నేను భిన్నమైనవాడను (ఖండుడను), నేను అల్పుడను (అల్పజ్ఞుడను), నేను కర్మలచే బంధించబడినవాడను (బద్ధుడను)” అని భ్రమపడుతున్నాడు.
అంతేకాకుండా, “ఈ కాళ్లు, చేతులతో కూడుకొనిన ఈ రక్తమాంసాల దేహమే (శరీరమే) నా వాస్తవ స్వరూపము” – ఇత్యాది అత్యంత అల్పమైన భావనలను తన చిత్తమునందు (మనస్సునందు) జీవుడు పొందుచున్నాడు. అట్టి వాస్తవం కాని (అవాస్తవ) భావనల చేతనే మనిషి మూర్ఖుడు అవుతున్నాడు, నిరంతరం దుఃఖితుడు అగుచున్నాడు.
“రామా! మనిషిలో ఉన్న అట్టి అల్పత్వాన్ని (సంకుచిత భావాన్ని) తొలగించి, జీవునకు తన వాస్తవమైన ‘అఖండ – సర్వనియామాతీత’ స్వరూపమును గుర్తు చేయుటయే ఉపనిషత్తులు మొదలైన ఆత్మతత్త్వ ప్రతిపాదకములగు శాస్త్రముల యొక్క ముఖ్య ప్రయోజనమై ఉన్నది” అని వశిష్ఠుడు స్పష్టం చేశాడు.
మనస్సును ఎలా ఏకాగ్రం చేయాలి? దోమల ఉదాహరణ!
మనిషి తన అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి ఏం చేయాలో వశిష్ఠుడు ఒక గొప్ప జీవన సూత్రాన్ని రాముడికి బోధించాడు.
“అందుచేత రామా! జీవుడు తనకు నిత్య బంధువు అయినట్టి ఈ చిత్తమును (మనస్సును) తన పురుష బలం చేత (స్వయంకృషితో) ఏకాగ్రం చేయాలి. ‘ఖండానుభవం’ (నేను వేరు, దేవుడు వేరు, ఈ ప్రపంచం వేరు అనే Compartmental consciousness) నుండి ‘అఖండానుభవము’ (అంతా ఒకటే అనే Comprehensive consciousness) నకు మనిషి పయనించాలి.
నాయనా రామా! ఒక్కసారి నీలో ఉన్న ఈ ఇంద్రియములను (కళ్లు, చెవులు, చర్మం తదితర) గమనించి చూడు. ఇవి ఎప్పుడూ ప్రాపంచిక విషయాభిలాష యందు (ఇంద్రియ సుఖాల మీద) మిక్కిలి ఆరూఢమై (ఆసక్తి కలిగి) ఉన్నాయి. బురదపై వాలే దోమలు ఎట్లైతే ముసురుకుంటాయో.. అలాగే ఈ ఇంద్రియాలు విషయ సుఖములందే విశేషంగా వాలటం జరుగుతోంది.
వీటిని ఎలా అరికట్టాలి? కేవలం ‘పురుష ప్రయత్నం’ (మానవ ప్రయత్నం) చేత మాత్రమే వాటిని అరికట్టి, ఇంద్రియ సంయమనం (కంట్రోల్) చేయగలగటం సాధ్యపడుతుంది. మనిషి తన మనస్సును ‘సర్వసమత్వము’ (అన్నింటినీ సమానంగా చూసే స్థితి) లేక ‘సమాధి’ వైపునకు మరలిస్తేగాని, ఈ జీవునకు పట్టుకున్న దుఃఖదోషాలన్నీ ఎప్పటికీ తొలగవు” అని మహర్షి మార్గనిర్దేశం చేశాడు.
ఆత్మ విచారణ – మోక్ష కథ యొక్క గొప్పదనం
ఇప్పుడు మనం జ్ఞానదాయకం, పురుషార్థప్రదం, సారయుతం, సవివరం అయినట్టి ఒక గొప్ప విచారణలో ప్రవేశించబోతున్నాం అని వశిష్ఠుడు సభలో ప్రకటించాడు. మనం విచారించబోయే ఈ “ఆత్మ యొక్క స్వరూప – స్వభావములు” సర్వలోకములకు వారివారి అధికార భేదమును అనుసరించి మహత్తరంగా ఉపయోగపడుగాక! అని ఆయన ఆశీర్వదించాడు.
ఈ మోక్ష విచారణ వల్ల కలిగే అద్భుతమైన ప్రయోజనాలను ఆయన ప్రశ్నల రూపంలో వివరించాడు.
- దీనివలన జీవుడు ఇక్కడే, ఇప్పుడే, ఈ జగద్వ్యవహారములన్నీ ఇట్లు ఉండగానే (Here and now while everything is as it is) తనయందలి పూర్ణత్వమును అనుభవమునకు తెచ్చుకోగలడు.
- ఏది గ్రహించుట చేత ఈ జీవుడు జన్మ, మృత్యువుల రహస్యమును పూర్తిగా గ్రహించినవాడై, జనన మరణ కర్మల జాడ్యం నుండి సర్వదా విముక్తి పొందగలడో ఆ విచారణ ఇది.
- ఏ తత్త్వాన్ని తెలుసుకొనుటచేత ఇతడు సుఖము-దుఃఖము మొదలైన ద్వంద్వములకు (ఆటుపోట్లకు) పూర్తిగా అతీతుడు కాగలడో ఆ విచారణ ఇది.
- ఈ చంచలమైన మనస్సును సమరసము నందు నిలిపినప్పుడు ప్రాప్తించే అద్భుతమైన సమాధానస్థితి ఎట్టిదో తెలిపేది ఇది.
- ఈ సర్వ కర్మకాండ, జ్ఞానకాండల అర్థవిచారణ చేసినప్పుడు మనిషికి లభించగల అత్యుత్తమ వస్తువు ఏదియో తెలిపేది ఇది.
- ఈ సర్వ సంసార వాసనలను (ప్రాపంచిక అలవాట్లను) త్యజించినప్పుడు సంపూర్ణమైన శమ (శాంతి), సంతోషముల రూపమున ప్రాప్తించే దివ్యానుభవం ఏదియో తెలిపేది ఇది.
- ఏది పొందిన తరువాత ఇక ఈ అనంత సంఖ్యలో ఎదురుగా నిలిచియున్న బ్రహ్మాండములో పొందవలసినది ఏదీ ‘కించిత్’ (కొద్దిగా) కూడా మిగిలియుండదో.. అట్టి మోక్షోపాయం గురించి మనం ఇప్పుడు విచారించబోతున్నాం అని వశిష్ఠుడు తెలిపాడు.
విస్తారంగా నాచే చెప్పబడబోయే ఈ మోక్షకథను వివేకులతో కూడి విచారించటం జరిగితే.. ఎవరైనా సరే, ఎప్పుడైనా సరే – తప్పక అక్షయము (నాశనము లేనిది), దుఃఖరహితము (బాధలు లేనిది) అయిన పరమపదమును (మోక్షాన్ని) పొందగలరు. ఈ కథను విచారించినంత మాత్రంచేతనే ఇది దుఃఖమును నశింపజేసి అపారమైన మనశ్శాంతిని ప్రసాదించగలదు.
మనం చెప్పుకోబోయే ఈ మోక్ష కథను, సాక్షాత్తూ ఆ పరమేష్ఠియగు బ్రహ్మదేవుడు లోక కళ్యాణార్థమై ప్రవచించియున్నారు. ఆయన కల్పాదిలో (సృష్టి ఆరంభంలో) నాకు బోధించినదే ఇప్పుడు మీముందు ఉంచుచున్నాను అని వశిష్ఠుడు వివరించాడు.
శ్రీరాముని సందేహం: ఈ జ్ఞానం మీకెలా వచ్చింది?
అప్పుడు శ్రీరాముడు ఎంతో వినయంగా వశిష్ఠుని ఒక ప్రశ్న అడిగాడు. “మహర్షీ! మనం చెప్పుకోబోయే ఈ మోక్షకథను ఇతఃపూర్వమే బ్రహ్మదేవుడు ఎవరికి చెప్పారు? అసలు ఆయన ఎందుకు చెప్పారు? ఆ గొప్ప జ్ఞానాన్ని మీరు ఎట్లా పొందారు?. మొట్టమొదటి నుండి మనస్సులో ఎట్టి సందేహములు ఉండకపోవుటే మంచిది కనుక ఇట్లు నేను మిమ్మల్ని ప్రశ్నించుచున్నాను. అందుచేత, అన్యధా భావించకుండెదరుగాక!” అని రాముడు కోరాడు.
దానికి వశిష్ఠమహర్షి ఎంతో సంతోషించి, “నాయనా! రామా! నీవు కించిత్ (ఏ కొద్దిపాటి) సందేహము పొందటం జరిగినా, నిస్సంకోచంగా నన్ను ప్రశ్నించవలసినదే” అని అభయమిచ్చాడు. మనం ‘బోధ’ (Main Text) ప్రారంభించకముందే, ఈ చెప్పుకోబోయే “జ్ఞానవిచారణ”ను నేను బ్రహ్మదేవుని నుండి ఎట్లు పొందానో ఇప్పుడు నీకు సవివరంగా వివరిస్తాను విను అని వశిష్ఠుడు తన జన్మ రహస్యాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
సృష్టి క్రమం: బ్రహ్మదేవుని పుట్టుక – జీవుల ఆవేదన
సర్వమునకు ముందు, భూత-భవిష్యత్-వర్తమాన కాలముల చేత అవిభాజ్యమై (విభజించబడనిదై), ఎన్నటికీ వినాశనమనునది లేనట్టి ‘ఆత్మతత్త్వము’ అను ఒకానొకటి ఉన్నది. అదియే ఈ కంటికి కనిపించే మాయా విలాసమునకంతటికీ మునుముందుగా సర్వమునకు కారణభూతమైయున్నది. సర్వులయొక్క, సర్వముయొక్క అంతర్యామి, వాస్తవ స్వరూపము అదియే.
సర్వమునకు ఆధారభూతమై ఉన్న అద్దానిని, శాస్త్రజ్ఞులు “చిదాకాశము” అని, “ప్రత్యక్ చిద్రూపము” అని, “పరిశుద్ధ ఆత్మతత్త్వము” అని రకరకాలుగా పిలుస్తున్నారు. ఆ ఆత్మతత్త్వము వేదోపనిషత్తులచే ప్రతిపాదింపబడుచున్నదై, అనిర్వచనీయమై, సర్వుల స్వస్వరూపమై వెలయుచున్నది.
సముద్రంలో తరంగాలు (అలలు) ఉన్నా, లేకున్నా జలం ఎప్పుడూ జలంగానే ఉంటుంది కదా! అట్లాగే ఎట్టి వికారములు లేని (నిర్వికారమగు) ఆత్మతత్త్వము కూడా, మాయ తన పని ఒనర్చుచున్నను, ఒనర్చకున్నను ఒకే రీతిగా ఎప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉంటోంది.
బ్రహ్మదేవుని సృష్టి: అట్టి ఆ నిర్వికార ఆత్మతత్త్వము నుండి, సముద్రంలో ఒక సమున్నతమైన (ఎత్తైన) తరంగమువలె “విష్ణు భగవానుడు” స్వయముగా ఉదయించాడు. ఆ విష్ణువు యొక్క నాభికమలం నుండి సాక్షాత్తూ “బ్రహ్మదేవుడు” జన్మించాడు. ఆ బ్రహ్మదేవుడు దేవతల చేతను, మునులచేతను పరివేష్టింపబడినవాడై, ఇక ఈ లోకంలో ప్రాణులన్నింటిని సృష్టించాలని సంకల్పించాడు. మనస్సు వికల్పములను సృష్టించుచున్నది కదా! ఇది కూడా అట్టిదే.
అయితే ఈ బ్రహ్మదేవుని గొప్ప సంకల్ప బలం చేత సృష్టించబడిన ఈ ప్రాణులు, ఈ భూమ్మీద అనేక ఆధి-వ్యాధులతో (మానసిక, శారీరక రోగాలతో), లాభాలాభ (లాభ నష్టాల) వ్యవహార భావనలతో అనుక్షణం మనోచాంచల్యం పొంది విపరీతంగా తల్లడిల్లుచుండిరి. వారంతా ఎల్లప్పుడూ విషయ భోగరతులై (ప్రాపంచిక సుఖాల మీద ఆసక్తి కలవారై) ఉండటం, అల్పాయుష్కులై (తక్కువ వయసు కలవారై) ఉండటంతో అనేక దుఃఖపరంపరలు పొందటం జరుగుచుండేది.
బ్రహ్మదేవుని కరుణ – ఐదు సాధనల సృష్టి
జీవులయొక్క ఈ కష్టదశలను చూచి – తమ కన్న పిల్లల కష్టములను చూచి తల్లడిల్లే తండ్రివలె – సకల లోకకర్త యగు ఆ బ్రహ్మదేవుని హృదయం కరిగి ద్రవించింది. “అయ్యో! హతాశులు, అల్పాయుష్కులు అయినట్టి ఈ నా బిడ్డలందరి దుఃఖములు తీరేదెట్లా?” అని స్థిరచిత్తులై ఆయన కొంతసేపు తీవ్రంగా యోచించారు. అప్పుడు, ఆ సకల దుఃఖనివారణ సమర్థుడగు ఆయన మనుషుల కష్టాలను తీర్చడానికి ఐదు ఉత్తమ సాధనములను సృష్టించారు.
- తపస్సు / ధ్యానము
- ధర్మము
- దానము
- సత్యము
- తీర్థము (పుణ్యతీర్థ సందర్శనం)
ఈ ఐదింటిని సృష్టించిన తరువాత ఆయన మరల మరికొంత యోచన చేస్తూ, “ఈ ఐదు సాధనములు బాగానే ఉన్నాయి. కాని, ఇంతమాత్రం చేత ఈ నా బిడ్డల దుఃఖములు సమూలంగా (వేళ్ళతో సహా) పోతాయా? లేదు!. వీరికి జన్మరహితమైనట్టి (మళ్ళీ పుట్టుక లేనట్టి) నిర్వాణపదము (మోక్షం) పొందాలంటే వీరికి ఆత్మజ్ఞానమే ముఖ్యమైన ఉపాయం కదా!.
తపో-ధర్మ-దాన-సత్య-తీర్థాదులచే వీరు కోరుకున్న సమృద్ధములన్నీ (సంపదలన్నీ) వీరు తప్పక పొందుతారు. కాని అంతమాత్రం చేత వీరికి ఉత్తమమైన శాంతి లభించదు. జీవుని ఈ సంసార సాగరం నుండి ఉద్ధరించగలిగేది కేవలం ‘జ్ఞానము’ మాత్రమే!. అందుచేత వీరి అజ్ఞానమును పూర్తిగా తొలగించగల ఏదైనా ఉపాయం కనుగొని, ఈ జనులకు ప్రసాదించెదను గాక” అని బ్రహ్మదేవుడు అనుకొన్నారు.
వశిష్ఠుని జననం – బ్రహ్మదేవుని విచిత్రమైన శాపం!
మానవాళికి ఆత్మజ్ఞానాన్ని అందించడం కోసం బ్రహ్మదేవుడు ఒక గొప్ప సంకల్పం చేశాడు. అప్పుడు తన మనస్సుచే సంకల్పమాత్రంగా (కేవలం ఒక ఆలోచనతో) నన్ను సృష్టించారు అని వశిష్ఠుడు తెలిపాడు. అనగా నేను బ్రహ్మ మానసపుత్రుడను (మనస్సు నుండి పుట్టిన కుమారుడిని).
ఎక్కడో పుట్టిన నీటి తరంగాన్ని మరొక నీటి తరంగం చేరునట్లు, అనిర్వచనీయమగు మాయ వలన జన్మించిన నేను.. చేతిలో జపమాలను, కమండలమును ధరించినవాడనై నా తండ్రియగు ఆ బ్రహ్మదేవుని సమీపించి భక్తితో సాష్టాంగ ప్రణామం చేశాను. ఆయన నన్ను చూసి చిరునవ్వు నవ్వుచు, నన్ను చేరదీసి, ఒక విచిత్రమైన వరం (లేదా శాపం) ఇచ్చారు.
“నాయనా! నీ మనస్సు కోతివలె అత్యంత చంచలమగు గాక! అట్టి చంచల మనస్సు నందు కొంతసేపు అజ్ఞానం ప్రవేశించును గాక” అని బ్రహ్మదేవుడు నిర్దేశించారు.
సాక్షాత్తూ బ్రహ్మ దేవుడు అలా అనగానే.. అంతే! ఒక్కక్షణంలో నేను నా నిర్మల స్వరూపం (నా ఆత్మజ్ఞానాన్ని) పూర్తిగా మరచిపోయాను. నా బుద్ధి జడత్వం పొందుటచే, ఒక దీనుడైన నిరుపేద వలె నేను దుఃఖశోకములు పొందసాగాను. “ఆహా! ఈ సంసార దోషమంతా, ఈ కష్టాలన్నీ నాకు ఎక్కడి నుండి దాపరించింది?” అని తీవ్రంగా చింతించసాగాను. నేను ఎంత యోచించినా, ఎంత చింతించినా నాకు ఆ దుఃఖవిముక్తి (బాధల నుండి విడుదల) కలుగనే లేదు.
అప్పుడు నా తండ్రి బ్రహ్మదేవుడు నన్ను సమీపించి ఎంతో ప్రేమతో.. “ఏమయ్యా! కుమారా! ఎందుకు నిష్కారణంగా (కారణం లేకుండా) నీలో నీవే ఇలా దుఃఖిస్తున్నావు?. ఈ దుఃఖములకు నివారణోపాయం ఏమిటో ఎదురుగా ఉన్న నీ తండ్రినగు నన్ను అడుగవచ్చును కదా!. అప్పుడు నీకు తగిన ఉపాయమేమిటో నేను సవివరంగా వివరిస్తాను!” అని నన్ను లాలిస్తూ అనునయవాక్యాలు పలికారు.
తండ్రి ఉపదేశం – వశిష్ఠునికి ఆత్మజ్ఞాన ప్రాప్తి!
అప్పుడు నేను మాయలో పడినవాడిలా ఆయన ప్రక్కన కూర్చుని ఎంతో వినమ్రతతో ఇలా అడిగాను.. “తండ్రీ! ఈ దుఃఖమయ సంసారంలో ఈ జీవుడు ఎట్లు తగుల్కొనుచున్నాడు?. దీనుడై అనేక దుఃఖములను అనుభవిస్తున్న ఇతడు, వాటినుండి విడివడేదెట్లా (బయటపడేదెలా)?” అని ప్రశ్నించాను.
అప్పుడాయన నాకు విస్తారమగు తత్త్వజ్ఞానం ఉపదేశించారు. ఆ అమృతతుల్యమగు (అమృతం లాంటి) జ్ఞాన ప్రవచనమంతా నేను ఎంతో శ్రద్ధగా గ్రహించినవాడనై అత్యంత నిర్మలుడనయ్యాను (పరిశుద్ధుడిని అయ్యాను). నా తండ్రిని మించినట్టి తత్త్వజ్ఞానమునందు అవస్థితుడనయ్యాను (స్థిరపడ్డాను). ఈ లోకంలో ఏది తెలుసుకున్నంత మాత్రంచేత మనిషి జన్మ సార్థకత పొందుతుందో, పరమ పవిత్రత చెందుతుందో, అయ్యది నేను పూర్తిగా తెలుసుకున్నాను అని వశిష్ఠుడు రాముడికి వివరించాడు.
ఆ విధంగా బ్రహ్మ ఉపదేశంతో ఏకాత్ముడనై, తిరిగి నా స్వస్వరూపమును పొందినట్టి నాతో ఆయన ఇట్లు పలికారు:
“ఓ ప్రియపుత్రకా! ఇంతకుముందు నీవు, కేవలం అజ్ఞానవశం చేత జీవుడు ఎట్టి భయంకరమైన దుఃఖములను పొందుతాడో, స్వయముగా రుచి చూచావు కదా!. నా సృష్టిలోని ఈ జీవులందరు కూడా సరిగ్గా ఇలాగే అజ్ఞాన జాడ్యముచే దుఃఖ-మోహములందు చిక్కుకొని అనేక జన్మ పరంపరలందు (మళ్లీ మళ్లీ పుడుతూ) బలవంతంగా ప్రవేశిస్తూ కొట్టుమిట్టాడుచున్నారు. ఆ కష్టాలకు ఔషధమే (మందు) ఇప్పుడు నేను నీకు చెప్పిన ఈ అఖండ జ్ఞానము.
ఈ జ్ఞానము ప్రపంచంలోని అన్ని తరగతుల వారికి ఉపయోగించాలనే ఉద్దేశంతోనే, ముందుగా నీకు ఆ బాధలు తెలిసేలా నేను నిన్ను శపించి కొంతకాలం మూఢుడిగా చేశాను. ఇప్పుడు మన ఇరువురి (ఇద్దరి) సంభాషణచే నీవు పరమజ్ఞానమును పొందావు. నీవుకూడా నావలెనే ఇప్పుడు నీవు జనులను అనుగ్రహించటానికి భూలోకం వెళ్లు.
- అక్కడ కర్మరతులైన వారికి (ప్రాపంచిక పనుల మీద ఆసక్తి ఉన్నవారికి) ‘క్రియాకాండను’ ఉపదేశించు.
- అలాగే విరక్త చిత్తులగు ప్రాజ్ఞులకు (వైరాగ్యం కలిగి, జ్ఞానం పొందాలనే తపన ఉన్నవారికి) ఆనందదాయకమగు ‘జ్ఞానం’ ఉపదేశించు” అని బ్రహ్మదేవుడు తన అసలు సంకల్పాన్ని వివరించాడు.
భూలోకానికి వశిష్ఠుని రాక – ముగింపు
ఆయనచేత ఆ విధంగా ఆజ్ఞాపించబడిన నేను, ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణించి జంబూద్వీపంలోని ఈ భరతవర్షానికి వచ్చాను. ఈ ఆత్మజ్ఞానము పొందుటకు తగినవారు ఈ భూమ్మీద ఉన్నంతవరకు నేను ఇక్కడే ఉంటాను. నాకు ఇక వేరే కర్తవ్యమంటూ ఏదీ లేదు. అయితే, ఇక్కడ నాకు యథాప్రాప్తములైన (నా ముందుకు వచ్చిన) కార్యములను మాత్రం, ఎలాంటి అభిమానరహితమైన చిత్తంతో (అహంకారం లేకుండా) నిర్వర్తిస్తూ ఉంటున్నాను అని వశిష్ఠ మహర్షి తన భూలోక ఆగమన రహస్యాన్ని వెల్లడించాడు.
“ఓ రామచంద్రా! ఇట్టి ‘జ్ఞానవిచారణ’ వినతగిన లోకకళ్యాణకారకుడవైన నీవంటి ఉత్తమ శిష్యుడు నాకు లభించటం నాకు ఎంతో ఆనందకరమైన విషయం. నిన్ను నిమిత్తంగా చేసుకొని ఈ లోకములన్నిటికీ ఈ జ్ఞానామృతమును పంచిపెట్టుటకు నేను ఉద్యుక్తుడనయ్యాను (సిద్ధమయ్యాను).
నా జన్మవృత్తాంతం ఏమిటో, ఈ భూలోకమునకు ‘జ్ఞానము’ ఎట్లా ప్రవేశించిందో, నాయొక్క మరియు నా తండ్రియొక్క ఆశయములు ఏమిటో అంతా విన్నావు కదా!. నీవు గత జన్మల్లో గొప్ప సుకృతం (పుణ్యం) చేయుట చేతనే, స్వస్వరూపానందప్రదమగు ఈ ‘పర-జ్ఞానం’ వినాలని నీ చిత్తము ఎంతో తహతహపడుతోంది. ఇట్టి మధురమైన సమయం సర్వలోకములకు శుభము, శాంతము, ఐశ్వర్యము, ఆనందము కలుగచేయునుగాక!” అని వశిష్ఠ మహర్షి శ్రీరాముడిని దీవిస్తూ “జ్ఞానావతరణము” అనే ఈ అద్భుత ఘట్టాన్ని ముగించాడు.
